Vyacheslav Oxunov: Muhammad Solih kuchli shaxs! – bbc uzbek


Iyun’ 28th, 2011

Vyacheslav Oxunovni nafaqat rassom, balki yozuvchi, shoir, esseist va kinostsenariy mualliflari sifatida ham yaxshi bilishadi.

Vyacheslav Oxunovni nafaqat rassom, balki yozuvchi, shoir, esseist va kinostsenariy mualliflari sifatida ham yaxshi bilishadi.

Rusiyzabon odamlar har qanday kuchli shaxsni yoqtirmaydi. Muhammad Solih kuchli, xarizmatik shaxs. U juda ham qiziqarli shaxs, juda nozik siyosatchi. Va u adabiyotda nimadir yaratgan shaxs. U o‘zbek she’riyatida, nafaqat o‘zbek, balki Markaziy Osiyo she’riyatida butkul yangi yo‘nalishni yaratgan ijodkor. Men Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston yoki Turkmanistonda zamonaviy she’riyatdagi yo‘nalishni Muhammad Solihchalik yuqori ko‘targan boshqa shoirni bilmayman. Albatta, men uning boshqa she’r yozmayotganini eshitib juda xafa bo‘ldim. Bu haqda men yaqinda ko‘rishganimizda bilib qoldim. Men buni katta yo‘qotish deb bilaman. Boshqa tomondan, u bugunga kelib yangi bosqichga ko‘tarildi, u kuchli e’tiqodli, dono shaxsga aylangan. Bu esa meni quvontirdi. O‘zining yangi, ruhoniy yo‘nalishida ham Muhammad Solih allaqachon ko‘p ishlarni amalga oshirishga ulguripti. U Islom dunyosida juda muhim deb ko‘riladigan kitoblarni o‘zbek tiliga tarjima qildi. Ha, men taxalluslar ortiga bekinmasdan turib, Muhammad Solih mening do‘stim deb aytaman. Rusiyzabon aholiga kelsak, ularning orasida hali ham O‘zbekiston Rossiya imperiyasi tarkibiga qaytishiga umid qilib yashayotganlar bor. Imon-e’tiqodli, kuchli shaxs va kuchli siyosatchi bo‘lgan Muhammad Solih esa ularning O‘zbekistonni yana Rossiya imperiyasi tarkibiga qaytarish orzulariga to‘siq bo‘ladi, deb qo‘rqishadi.

Bi-bi-si mehmoni – taniqli O‘zbek rassomi Vyacheslav Oxunov.

“Men o‘zimni kontseptualist-rassom sifatida bilaman”, deydi ijodkorning o‘zi.

Uni yaqindan biladiganlar ijodkor sifatida Vyacheslav Oxunov Sho‘rolar davrida ham, undan keyin ham o‘zgacha fikrlovchi bo‘lib qolganini aytadilar.

“Hali O‘zbekistonda ziyolilar qatag‘on qilingan Cho‘lpon nomini atashga qo‘rqib yurgan 1980-yillarda Vyacheslav Oxunov uning suratini chizgandi”, deb eslaydi uning maslakdoshlaridan biri.

Vyacheslav Oxunov 1948 yilda O‘sh shahrida tug‘ilgan, uning otasi O‘rumboy Oxunov O‘shda ilk rassomlik ustaxonasi tashkil etgan va tasviriy san’at ravnaqiga katta hissa qo‘shgan.

Vyacheslav Oxunov o‘zining asarlari 3000 atrofida ekanini aytadi va uning asarlari dunyoning ko‘plab mamlakatlaridagi ko‘rgazmalarda namoyish etilgan.

Yaqindagina – 2011 yil iyun oyi o‘rtasida AQShda ikki ko‘rgazma ochildi, u erda ham o‘zbekistonlik ijodkor asarlari qo‘yilgan.

Bunday xalqaro ko‘rgazmalarda ko‘pincha Vyacheslav Oxunovni qirg‘izistonlik rassom sifatida ham taqdim etishgan.

“Men ilgari bunga ham ko‘p ham e’tibor bermas edim. Ammo 2010 yil iyunida O‘shda ro‘y bergan hodisalardan so‘ng meni qirg‘izistonlik ijodkor sifatida taqdim etmasliklarini aytib bayonot e’lon qildim. Bu mening zo‘ravonliklarga shaxsiy noroziligim bo‘ldi”, deydi Vyacheslav Oxunov.

Bi-bi-si mehmoni – taniqli o‘zbek rassomi, adib, kinostsenarist va xorijdagi qator art installyatsiyalari bilan tanilgan ijodkor Vyacheslav Oxunovning savollarga javoblari

Bi-bi-si: Vyacheslav aka, sizdan dastavval, o‘zingiz-oilangiz haqida so‘ramoqchi edik. Hoynahoy, rassomlikni tanlashingizga otangiz sabab bo‘lgan bo‘lsa kerak?

Vyacheslav Oxunov: Ha, mening otam rassom edilar. Otam Farg‘onada tug‘ilgan. Harbiy xizmatga, chegara qo‘shinlarida ishlash uchun O‘shga borgan va o‘sha erda turg‘un yashab qolgan. Men 1948 yilda O‘shdagi Stalin ko‘chasidagi – hozirgi Kirov maktabining ro‘parasidagi tug‘ruqxonada tug‘ilganman. 1949 yilda otam harbiy xizmatni tugatgan va mahalliy o‘zbek teatri va o‘lkashunoslik muzeylarida rassom bo‘lib ishlay boshlaydi. Onam bolalar bog‘chasida tarbiyachi edi. Otam Qirg‘iziston janubida tasviriy san’at hayoti tashkilotchisi bo‘lgan, u O‘shdagi SSSR Rassomlar soyuzining birinchi professional a’zosi bo‘lgan. Men Lenin ko‘chasidagi Lomonosov maktabida 8-sinfgacha o‘qidim. 1962 yilda Frunze(hozirgi Bishkek shahridagi) tasviriy san’at o‘quv yurtiga o‘qishga kirdim. O‘quv yurtidan keyin Moskvadagi Surikov nomidagi Akademik tasviriy san’at institutida o‘qidim. Institutni tugatganimdan keyin 1979 yilda Farg‘onaga qaytdim. Bundan uch yil oldin otam doimiy yashashga Farg‘onaga ko‘chib o‘tgan, onam O‘shda qolgan edilar. O‘shda otam qurgan uyimiz Cheryomushkida edi. Men yolg‘iz o‘g‘il edim, mening hayotim ikkiga bo‘lingandi, men ham onamning oldida O‘shda va ham otamning yonida Farg‘onada yashardim. 1980 yilda Moskvada tashkil etilgan ko‘rgazmada mening “Eski tegirmon” suratim namoyish etilgan, bu surat O‘zbekiston Kompartiyasi rahbari Sharof Rashidovga yoqib qolgan ekan. Shundan keyin u kishi yosh rassomga Toshkent shahrida uy ajratishga shaxsan bosh-qosh bo‘lganlar. 1982 yilda Ozoda Ahmedovaga uylandim, bir yildan keyin o‘g‘limiz Islom Oxunov tug‘ilgan.

Vyacheslav Oxunovning 2009 yilda AQShda tashkil etgan “SUPER-STARS” loyihasi

Bi-bi-si: Kontseptual ijodkorlikka kim sizda ilk havasni uyg‘otgan, bu yo‘nalishdagi ijodingizni nimadan boshlagansiz?

Vyacheslav Oxunov: Men Moskvadagi Surikov institutida o‘qib yurgan yillarim bu yo‘nalishdagi harakat endi-endi yuzaga kelayotgan davrlar edi. Bu yo‘nalishda ijod qiladigan faqat bir-ikkitagina rassom bor edi. Mening bu yo‘nalishga qiziqib qolishimga biz bilan birga yashaydigan xorijiy talabalar ham sabab bo‘lgan. Sababi biz chet ellik studentlar bilan bir yotoqxonada yashar edik. O‘sha paytda malaka oshirish maqsadida bizning institutimizga burjuaziya mamlakatlari, xususan, Finlandiyadan yoshlar kelishardi. Ana o‘sha yoshlar sabab bo‘lib, men bir necha finn rassomlari bilan tanishdim. Ular menga zamonaviy san’at haqidagi adabiyotlar bilan tanishishimga yordam berishdi. Tabiiyki, bu adabiyotlar Sovet Ittifoqi uchun taqiqlangan adabiyotlar edi. Albatta, ular fikri-dunyoqarashi jihatidan ilgarilagan boshqa insonlar singari Moskvada yashaydigan rassomlarning taqiqlangan suratlar ko‘rgazmalariga borishardi. Bunday ko‘rgazmalarga meni ham birga olib borishardi. Yodimda, 1974 yil qishida SSSRda birinchi marta – Moskvadagi Asalarichilar pavil’onida nonkonformist rassomlarning ko‘rgazmasi tashkil etilgan edi. Bu SSSRdagi birinchi rasmiy ko‘rgazma bo‘lgan, unga butun Moskva, uning barcha ziyolilari to‘plangan, ko‘rgazmani tomosha qilish uchun ko‘chada, sovuqda bir necha soat navbatda turishimizga to‘g‘ri kelgan. Bu ham menga katta ta’sir qilgan. Men boshqacha san’at ham borligini, bu ijodkorlar o‘zlarining oldiga butkul boshqa maqsadlar, vazifalarni qo‘yganlarini ko‘rdim. Rassom faqat paxtakorlar, ishchi-mehnatkashlar suratlarini chizishi emas, boshqa ko‘rinishdagi tasviriy san’at asarlarini yaratishlari mumkinligini angladim. Shundan keyin ikkilanib-ikkilanib shu yo‘nalishdagi o‘zimning asarlarimni chiza boshladim. Bu yo‘nalishdagi birinchi turkumim “Dohiy byusti” edi. Ularda suratda nima chizilgan bo‘lmasin, hammasida Lenin byusti bor edi. Ko‘pchilikning yodida bor, u zamonlarda “Lening doim biz bilan” degan shior bo‘lardi. Bu turkumdan maqsad, sen ishdamisan, uydamisan, ishlayapsanmi, dam olayapsanmi, dohiy seni kuzatib turipti, degan mujda edi. Keyin “Artxeologiya” turkumimni yaratdim.

Bi-bi-si: Sizning O‘zbekistonda nomi taqiqlangan paytda, 1980 yillarda Cho‘lpon suratini chizishingizga nima sabab bo‘lgan?

Vyacheslav Oxunov: Men o‘sha paytda O‘rta Osiyoda Sho‘rolar hokimiyati barpo etilgan 1920 yillardagi hodisalarga juda qiziqib qolganman. Men aslida o‘sha paytda nimalar bo‘lganini bilmoqchi bo‘lganman. O‘shanda men Buxoroning Frunze harbiy uchoqlari bilan bombardimon qilingani haqida katta surat chizganman. Bolsheviklar Buxoroni qanchalar vayron etganlari haqida gapirish o‘sha yillari taqiqlangan edi. Ammo men buxorolik rassom do‘stim Zelimxonning yordami bilan arxivdagi bombalangan Buxoro suratlarini ko‘rganman va keyin suratni chizgan edim. Tabiiyki, menda savol tug‘ilgan “yosh buxoroliklar” kimlar edi, degan. Ular qanaqa ziyolilar edi, o‘sha yillardagi voqealarda “yosh buxoroliklar”ning roli qanday bo‘lgan? Bu haqda ma’lumot olishimga menga Muhammad Solih katta yordam bergan. U menga Cho‘lponning asarlarini bergan. Muhammad Solih Cho‘lponni targ‘ib qilgan, “Cho‘lpon bizning buyuk klassigimiz, munosib baho berilmagan o‘zbek adabiyotining buyuk klassigi”, deb aytgan. Cho‘lponning portretini chizishimga Muhammad Solih turtki bergan. Ulkan bir ilhomlanish bilan chizganman bu portretni. Minnatdorligim belgisi sifatida men suratni Muhammad Solihga sovg‘a qilganman. Bu portret Muhammad Solihning ishxonasida, uyida osig‘liq turgan. Muhammad Solihning uyiga organ xodimlari bostirib kirganlaridan keyin men chizgan Cho‘lponning suratiga nima bo‘lgan, bilmayman.

Vyacheslav Oxunovning 2009 yilda AQShda tashkil etgan “SUPER-STARS” loyihasi

Vyacheslav Oxunovning 2009 yilda AQShda tashkil etgan “SUPER-STARS” loyihasi

Londondan Sarvar: Siz O’zbekistondagi art harakatlarni qolgan Markaziy Osiyo davlatlaridagi art, conceptual art bilan qanday solishtirgan bo’lardingiz? Biz oldindami, yoki orqada? Ikkinchi savolim – sizning Rossiadagi policiyani nishonga oladigan Voyna art guruhuga munosabatingiz qanday?

Vyacheslav Oxunov:

1. 1991 yillarda respublikalar mustaqil bo‘lganlaridan keyin grant beradigan har xil G‘arb tashkilotlari ko‘paydi. Bu borada qozog‘istonliklarning “omadi chopdi”. U erda Soros jamg‘armasi “Zamonaviy san’at markazi” tashkil etildi. Men ham o‘zimni, hamkasblarimni zamonaviy san’at namoyandalari deb atayman. Qozog‘istondagi markaz ijodkorlarni moliyaviy qo‘llab-quvvatladi. Markaz tashkil etilgan 15-20 yilda birgina Soros jamg‘armasining o‘zi qozog‘istonlik ijodkorlarga ikki million dollar bergan. Men bu haqda nima uchun gapirayapman? Chunki zamonaviy san’at katta mablag‘ sarflashni talab etadigan soha. An’anaviy yo‘nalishda ijod qiladigan rassom uchun bo‘yoq, studiyagina talab qilinadigan bo‘lsa, zamonaviy san’at yo‘nalishida ijod qiladigan ijodkor multimedia, ya’ni bir necha yo‘nalishdagi shaklda asarini taqdim etadi. Bunday ijodkorning loyihasi ichiga tasviriy san’at ham, installyatsiya ham, haykaltaroshlik, video, fotografiya ham kirib ketadi. O‘zingning g‘oyangni yuzaga chiqarish uchun katta pul sarflashingga to‘g‘ri keladi. Shuning uchun ham Qozog‘istonda, Qirg‘izistonda, Bishkek yaqinida barpo etilgan markazlarning bu yo‘nalishdagi ijodkorlarga grantlar taqdim etgani bu mamlakatlarda zamonaviy san’at namoyandalarining, umuman zamonaviy san’at rivojlanishiga yaxshi ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbekistonda esa zamonaviy san’atni qisman hamkorlik bo‘yicha Shveytsariya byurosi moliyaviy qo‘llab-quvvatlab kelayotganini bilaman. Davlat tomonidan Toshkent Biennalesini tashkil etishga mablag‘ ajratiladi. Ammo uning miqdori kam. Yana Badiiy Akademiya amaldorlari qo‘lidan qandaydir miqdorda mablag‘ “o‘tadi”. Bu mablag‘lar bilan O‘zbekiston nomini dunyoga yoyadigan ishlar qila olmaysan. To‘g‘ri, bizning ijodkorlarimiz Venetsiya Bienallesida ishtirok etib kelishadi. Ammo o‘zbekistonliklar asarlari Markaziy Osiyo pavil’onida namoyish etiladi. Shuni aytib o‘tish kerakki, Venetsiya Biennalesida Marokash va boshqa Afrika mamlakatlarining o‘zlarining milliy pavil’onlari bor. U erda Ozarbayjonning o‘zining, Belarus, Ukrainaning milliy pavil’onlari bor. Har qaysi mamlakat u erda o‘z pavil’onini sotib olishi mumkin. Venetsiya Biennalesida Markaziy Osiyodan doim bir xil ijodkorlar “ko‘zga tashlanadi”. Aytmoqchimanki, agar Rossiyadagi zamonaviy san’at G‘arbdagidan 10 yilcha ortda qolayotgan bo‘lsa, Markaziy Osiyo zamonaviy san’ati 20 yil ortda qolayapti. Hozircha ko‘rgazmaga qo‘yilayotgan narsalar hammasi ikkilamchi, G‘arbda bundan oldin ko‘rsatilgan g‘oyalarning o‘zgartirilgani, taqlidlar. O‘zbekistonda esa darajasi yuqori bo‘lmagan zamonaviy san’atning har-har zamonda bir ko‘rinib qolishini ko‘rishingiz mumkin.

 

2. “Voyna” art guruhi o‘zining bir necha ovozali aktsiyalari bilan tanilgan. Shulardan eng mashhuri Sankt-Peterburgdagi Federal Xavfsizlik xizmati binosi qarshisidagi ko‘prikda taxminan bor-yo‘g‘i 20 daqiqa ichida erkak jinsiy asbobi suratini chizganlaridir. Ko‘tarilib-tushiriladigan ko‘prikni ko‘targanlarida bu surat FSB binosiga qarab turgan. Men “Voyna” art guruhi aktsiyalarini hurmat qilaman. Zamonaviy san’at zamonaviy san’at bo‘la olmaydi, qachonki u ijtimoiy va siyosiy loyihalar, diskurslar bilan shug‘ullanmasa. O‘zbekistonda o‘zining iste’dodini sotsial va siyosiy san’atga bag‘ishlaydigan ijodkorlar yo‘q. Bundan kelib chiqadigan ma’no bitta: O‘zbekistonda Zamonaviy san’at yo‘q. O‘zbekistonda ayrim ijodkorlar zamonaviy san’atni borday qilib qo‘rsatayaptilar, xolos. “Voyna” guruhi mahalliy ommaviy axborot vositalari, televidenie, jamoat tashkilotlari ko‘tarishdan cho‘chiydigan Rossiyadagi juda o‘tkir ijtimoiy va siyosiy masalalarni ko‘taradilar. Kimdir aytishi mumkin: Bir televaysaqining xususiy restorani temir eshigini elektr payvand bilan yopib tashlanganini badiiy asar deb aytib bo‘ladimi, deb? Bu o‘rinda janob Leontevning restorani eshigi yopib tashlangani san’at asari emas, jamoatchilik diqqat-e’tiborini o‘ziga tortish maqsadida bajarilgan amal san’at asari. Buyurtmani bajarayotgan Leontev har kuni “amerikanos”larni boshqalar mehnatini ekspluatatsiya qilayotgan kapitalistlar deb so‘kadi, ammo uning o‘zi xususiy restorani xodimlarini ekspluatatsiya qilayotgan klassik burjuy. Restorani eshigi yopib tashlangani bunday kishiga o‘zing og‘zingni yop, degani. Bunaqa vaysaqilar boshqa matbuot organlarida yana qancha topiladi? Rossiya matbuoti, FSB, politsiyasi o‘z qanaqa tashkilotlar? O‘zining bunday aktsiyalari bilan “Voyna” guruhi muammolarga e’tiborni qaratadi. Bu yaxshi san’at.

Fantomas Zorro nomi bilan savol yuborgan o‘quvchimiz so‘rapti: Sizni Muhammad Solihni do‘sti deyishadi. Ammo boshqa rusiyzabon o‘zbekistonliklar Solihni ëqtirishmaydi. Sizningcha Solih kim?

Vyacheslav Oxunov: Rusiyzabon odamlar har qanday kuchli shaxsni yoqtirmaydi. Muhammad Solih kuchli, xarizmatik shaxs. U juda ham qiziqarli shaxs, juda nozik siyosatchi. Va u adabiyotda nimadir yaratgan shaxs. U o‘zbek she’riyatida, nafaqat o‘zbek, balki Markaziy Osiyo she’riyatida butkul yangi yo‘nalishni yaratgan ijodkor. Men Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston yoki Turkmanistonda zamonaviy she’riyatdagi yo‘nalishni Muhammad Solihchalik yuqori ko‘targan boshqa shoirni bilmayman. Albatta, men uning boshqa she’r yozmayotganini eshitib juda xafa bo‘ldim. Bu haqda men yaqinda ko‘rishganimizda bilib qoldim. Men buni katta yo‘qotish deb bilaman. Boshqa tomondan, u bugunga kelib yangi bosqichga ko‘tarildi, u kuchli e’tiqodli, dono shaxsga aylangan. Bu esa meni quvontirdi. O‘zining yangi, ruhoniy yo‘nalishida ham Muhammad Solih allaqachon ko‘p ishlarni amalga oshirishga ulguripti. U Islom dunyosida juda muhim deb ko‘riladigan kitoblarni o‘zbek tiliga tarjima qildi. Ha, men taxalluslar ortiga bekinmasdan turib, Muhammad Solih mening do‘stim deb aytaman. Rusiyzabon aholiga kelsak, ularning orasida hali ham O‘zbekiston Rossiya imperiyasi tarkibiga qaytishiga umid qilib yashayotganlar bor. Imon-e’tiqodli, kuchli shaxs va kuchli siyosatchi bo‘lgan Muhammad Solih esa ularning O‘zbekistonni yana Rossiya imperiyasi tarkibiga qaytarish orzulariga to‘siq bo‘ladi, deb qo‘rqishadi.

O‘shdan Odiljon Mahdumiy so‘rapti: Siz O’shda ro’y bergan qonli voqealardan so’ng o’zingizni Qirg’izistonlik ijodkor sifatida taqdim e’tmaslikni norozilik sifatida bayonot beribsiz. Nima bo’lganda ham siz Qirg’izistonlik o’zbeksiz. Buni nimasidan tonasiz. Bunga sabab o’zbekligingizmi yoki O’shlikligingiz?

Vyacheslav Oxunov: Yo‘q, gap unda emas. Bilasizmi, rassom yoki ijodkorning millati bo‘lmaydi. U san’atkor, u ijodiy shaxs. Sen xuddi o‘zingdek ijodkorlar bilan hamkorlik qilasan, mening misolimda, asarlaringni bir ko‘rgazmaga qo‘yasan. Mening bunday bayonot bilan chiqishimga qirg‘iz ijodkorlarining harakatlari sabab bo‘ldi. Men Qirg‘izistonga faqat onamni ko‘rish uchun emas, balki qirg‘iz rassom do‘stlarimni ko‘rish uchun ham borar edim. Men haqiqiy gumanist va baynalmilal qirg‘iz rassomlarini hali ham hurmat qilaman. Bular Batir Jaliev, Asaken Beyshenov, hayotdan erta ko‘z yumgan Aman Asrankulov, Risqul Amanov, Toqtog‘ul Qosimov. Otamning qirg‘iz rassom do‘stlari ko‘p edi. Men ulardan ko‘p narsani o‘rganganman. Mening 1970-1980 yillardagi ko‘p suratlarim tagiga chizilgan yili va O‘sh shahri deb yozilgan. Ko‘pincha xorijiy ko‘rgazma tashkilotchilari rassomni tug‘ilgan joyini yozib qo‘yadilar. Yaqinda Tayvanda bo‘lib o‘tgan, Kopengagenda ko‘rgazmalarda ham mening nomim tagiga “Vyacheslav Axunov, Qirg‘iziston” deb yozib qo‘yishgan. Umuman olganda men o‘zimni dunyo fuqarosi, Markaziy Osiyo doirasida olganda esa turkistonlik hisoblayman. O‘tgan yilgi o‘zbeklarning qirg‘ini esa sog‘lom fikrli qirg‘izlarning avlodi o‘rniga nosog‘lom, shafqatsiz qirg‘izlarning yangi avlodi kelganini ko‘rsatdi. Bir necha yil oldin shveytsariyaliklar ajratgan mablag‘ga Bishkekdagi yosh ijodkorlar “Shaharga va jahonga” deb nomlangan almanax nashr etdilar. Bu almanaxda musulmonlarni qirgan serb fashisti Radovan Karadjichning she’rlarini tarjima qilib bosdilar. Bu almanaxda mening ham romanimdan parcha nashr etilgan edi. O‘tgan yilgi qonli hodisalardan keyin esa fashizmni madh etadigan va o‘zini “ijodiy intelligentsiya vakili”, o‘z xalqining “namunasi” deb hisoblaydigan ijodkorlar bilan bir safda, bir ko‘rgazmada bir mamlakatning vakili sifatida turishdan or qildim va o‘tgan yili Venetsiya Biennalesidagi Markaziy Osiyo ko‘rgazmasiga o‘z asarlarimni qo‘ymaslikka qaror qildim.

Toshkentdan Abdumannob savoli: Ozbekistondagi hozirgi kinolar deyarli bir hil. Sevgi, boylar hayoti bilan kambag’alar orasidagi farq. Shunga o’xshash bizda ruxiyatga tasir qiladigan ya’ni kuchli pisixologik kinolar yoq desak boladi. Shunaqa kinolarni kelajakda olish imkoniyati tug’ilsa olarmidingiz hamda bu haqda sizning fikringiz?

 

Vyacheslav Oxunov: Qachonki O‘zbekistonda siyosiy va iqtisodiy muhit o‘zgarsa, o‘zgarish shamollari essa, mafiya-klan biznesi emas, haqiqiy, sog‘lom biznes yuzaga kelsa va Muhammad Solihga o‘xshagan siyosatchilar hokimiyatga kelib, avtoritar boshqaruvga chek qo‘ysalar, mamlakatda erkin fuqarolik jamiyati paydo bo‘lsa, ana o‘shanda jahon darajasida raqobat qila oladigan, O‘zbekiston kinematografining o‘ziga xosligini namoyon etishi uchun sharoit yuzaga keladi. O‘zbekistonda yosh, g‘ayratli insonlar ko‘p – ular o‘zlarining iste’dodlarini ko‘rsatishlari uchun erkinlik va sog‘lom ijtimoiy-iqtisodiy muhit zarur. O‘ylaymanki, bunday o‘zgarishlar yaqinda bo‘ladi.

Bahodir: Siz xitoylik hamkasbingiz Ay Vay Vayning ijodini qanday baholaysiz?

Vyacheslav Oxunov: Ay Vay Vay va boshqa ko‘plab dunyo miqyosida ijodlari bilan tanilgan boshqa xitoylik zamonaviy san’at namoyandalari Xitoy qanchalar zamonaviy san’atning muhimligini anglab etganining isbotidir. Xitoy hukumati ijodkorlarni shunchalik kuchli qo‘llab-quvatlayaptiki, buning natijasida xitoylik zamonaviy san’at vakillarining nomi butun dunyoga yoyilgan. Ular ulkan, bahaybat installyatsiyalar yasayaptilar. Ba’zan birgina installyatsiyaning narxi 80 ming-100 ming dollarni tashkil etadi. Hozir iqtisodi baquvvat har qanday mamlakat zamonaviy san’atni jon-jon deb dastaklayapti, chunki bu narsa jahonda mamlakatning yuzi deb qabul qilinadi. Bu faqat iqtisodiy ko‘rsatkichgina emas, bu o‘sha mamlakatning siyosiy ko‘rsatkichi ham deb qabul qilinadi. Misol uchun Turkiyani oling. Turkiya kelgusi yili 12-Turkiya Biennalesini tashkil etadi. Albatta, sarflangan mablag‘lar o‘zini oqlaydi, chunki bunday tadbirlar davlatning ham yuzi. Ay Vay Vay va boshqa xitoylik san’atkorlarning yaratgan asarlarini ko‘rganlar “demak Xitoy super davlat ekan” degan fikrga boradilar. Ay Vay Vay Van Gogga bag‘ishlab Londonda ajoyib installyatsiya uyushtirgan edi. U Xitoydan chinnidan yasalgan bir necha million tonna kungaboqarni olib kelib, ko‘rgazma zaliga to‘kkan edi. Bu beqiyos ko‘rgazma, haddan ziyod chiroyli installyatsiya bo‘lgan. Biz Ay Vay Vay bilan bir ko‘rgazmalarda ishtirok etganmiz, biroq muloqotda bo‘lganimiz yo‘q. Men uni bugungi kundagi buyuk san’atkor sifatida hurmat qilaman. Men uning 1990-yillar, asrimiz boshlarida yaratgan asarlarini ham yuksak bahoga loyiq deb topganman. Men uni tovon puli evaziga qamoqxonadan chiqarganlarini eshitib xursand bo‘ldim. Umid qilaman, tez orada uni butkul ozod etishadi va chet eldagi biror ko‘rgazmada u bilan ko‘rishamiz.

Bi-bi-si: Sizning qovoqlarga tatuirovka urib, Amerikadagi bo‘rttirilgan vatanparvarlik haqida chizishingiz va SUPER-STARS g‘oyalaringizga nima turtki bergan?

Vyacheslav Oxunov: Men Amerikani yaxshi ko‘raman. U erda, Kaliforniyada o‘g‘lim yashaydi. Men Amerikani o‘rnak mamlakat sifatida yaxshi ko‘raman. Ibratligi shundaki, u erga dunyoning turli joylaridan turli millatdagi odamlar borib qolishgan va mana shunday erkin jamiyatli, qudratli iqtisodli kuchli mamlakatni brapo etganlar. Bizga doim Amerikani yomonlab kelishgan, bugun Rossiyada ham tahqiromuz ohangda “amerikanosы”, amerikaliklar deb gapirishadi. Lekin bu amerikaliklar xitoyliklardan, ruslardan, o‘zbeklar, nemislar, ingliz, shvedlardan, afrikaliklar va boshqalardan tarkib topganini esdan chiqarishadi. Men uchun bu jamiyat bir model. Lekin Amerikadek mamlakatda ham paradokslar mavjud. Bulardan biri haddan ziyod bo‘rttirilgan vatanparvarlik. O‘rni bo‘lsa ham, o‘rni bo‘lmasa ham bu vatanparvarlikni namoyish etishga harakat qilish. Men o‘shanda Xellouin bayrami payti AQShga borib qoldim, o‘shanda hamma joyda bayram uchun haqiqiy va sun’iy qovoqlar sotishayotgan edi. Men qovoqlarga, apelsin va boshqa mevalarga tatuirovka qilib yozuv yozib chiqqanman, “Men Amerikani yaxshi ko‘raman, Amerika meni yaxshi ko‘radi” deb. Men bu installyatsiyani Amerika bayrog‘i fonida yasab, bananga ham yozganman. Bu keraksiz, o‘rinsiz giperpatriotizm ustidan kulish edi. Chunki men Sovet giperpatriotizmini ko‘rganman. Bu g‘oyaga meni ko‘pchilikka ma’lum buyuk nemis san’atkori Iosif Boysning “I Like America and America Likes Me” deb nomlangan aktsiyasi turtki bergan. Iosif Boys Amerikaga etib borishi bilan tez tibbiy yordam mashinasiga o‘tirgan va galereyaga borgan va Amerikaning ramzi bo‘lgan bo‘risifat koyot bilan besh kunni qafasda o‘tqazgan va yana tez tibbiy yordam mashinasiga o‘tirib aerportga etib borib vataniga ketgan edi. Men o‘z installyatsiyamni amalga oshirgan paytimda aytgandim – Boys Amerikani mana shunday qabul qilgan bo‘lsa men boshqacha qabul qilaman. Mening asarimda har bir bananga “Men Amerikani yaxshi ko‘raman, Amerika meni yaxshi ko‘radi” degan tatuirovka urilgan edi. Buning ma’nosi bananlar ham ularni ko‘p-ko‘p tonna sotib olganlari uchun Amerikani yaxshi ko‘rishadi. Ikkinchi loyihamga mening Hollivuddagi mashhurlar xiyoboniga borganim sabab bo‘lgan. Xiyobon yaqinidagi restoranda o‘tirganimda o‘zimga o‘zim savol berdim: XX asrda kimlar o‘ta mashhur bo‘lgandi? Albattaki, XX asrning super-yulduzlar Lenin, Che Gevara, Stalin, Gitler, Pinochetlar bo‘ldilar. Ana shunday qilib siyosiy mashhur odamlarning xiyobonini tashkil etish g‘oyachi tug‘ilgan. Bu tomoshabinlarni mulohazalarga undaydi.

Bugun yozayotgan she’rlaringiz qaysi mavzuda? Shu haqda gapirib berasizmi?

Vyacheslav Oxunov: Men o‘zi juda kam she’r yozaman. Asosan men o‘zimning his-tuyg‘ularim haqida yozaman. Men o‘zimning she’rlarim mana bu mavzuda deb ayta olmayman. O‘rni kelib qolganda nimanidir his qilganimda qog‘oz qoralash istagi tug‘ilib qoladi. Men moralizatorlikni yoqtirmayman. Shuning uchun bo‘lsa kerak, men o‘zimizning sharqiy lirikani unchalik ham xush ko‘rmayman. Chunki unda odobga o‘rgatish, odob-axloqqa chaqirish kuchli. Bunday yondashuv oldin o‘zini oqlagan, o‘sha o‘rta asrlarda bu narsa kerak edi. Hozir esa bunga ehtiyoj yo‘q. Nimaningdir shitirlashi, qanaqadir shovqin… Mening ana shu haqda yozgim keladi. Mening ko‘nglim ko‘proq boshqa Sharqqa – Xitoy yoki Yapon she’riyatiga tortadi. Yapon xaykularidagi ichki kechinmalar izhori singari. Atrofingda taloto‘p, haddan ziyod ko‘p axborot yig‘ilgan paytda ko‘ngil nimadir sokin narsani xohlab qoladi. Ana shu narsalarni ba’zan qog‘ozga tushirishni yoqtiraman men.

 

http://ponauz.com/archives/1338

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: