Aql chegaralidir – uz.adabiyot


Abdulkarim Bahriddin

NAQSHBAND, KUBRO VA TARIQAT DEMOKRATIYASI

TASAVVUFNI ANGLASH YO‘LIDAGI BAHOLI QUDRAT URINISHLAR

Bismillohir rahmonir rahim!

«Qo‘rqsang – aytma, aytsang – qo‘rqma», – deganlar avliyo-anbiyolar.

Haq aytsak, Allohning madadi bilandir.

Xato qilsak, birodarlarimiz kechirsinlar. Kechirmasalar, Alloh kechirsin. Alloh kechirguvchidir. Alloh mehribondir. Alloh rahmlidir.

Chun nest zi har chi nest juz bod ba dast,

Chun hast ba har chi hast nuqsonu shikast.

Pindor, ki hast har chi dar olam nest,

Angor, ki nest har chi dar olam hast.

Najmiddin Kubro (N. Komilov, «Tasavvuf», 2-kitob, 186-bet)

 

Har neki go‘yo yo‘q shamol kabi ko‘rinmas zinhor,

Har neki go‘yo bor omonatdir, emrilar abgor.

Ko‘rgin, har nimaki olamda bor oxiri yo‘qdir,

Bilgin, har nimaki olamda yo‘q – aslida bor, bor…

(Tarjima bizniki – K.B.)

 

Bu Allohni va ruhni haqiqiy borliq deb hisoblovchi, bu ko‘rinib turgan dunyoni – yolg‘on, narigi tiriklar hali ko‘rmagan dunyoni chin dunyo bilguvchi donishmand ajdodlarimiz tasavvuf ta’limotining muqaddas mafkurasidir. Unga ko‘ra, bizga bor bo‘lib tuyulgan narsalar aslida yo‘qdir (yo‘qolguvchidir), chunki ular yaralgandir va komil emasdir, ular harakatda, o‘zgarishda, demakki, oxiri emirilish va yo‘qolishdadir.

Tug‘ilgan narsa o‘ladi.

Ko‘kargan narsa quriydi.

Boshlangan narsa oxirlaydi.

Ibtidosi bor narsaning intihosi ham bor.

Alloh Biru Bordir. Uning ibtidosi yo‘qdir va shuning uchun intihosi ham yo‘qdir. Omi ko‘ziga yo‘q bo‘lib tuyuladigan Alloh, ruh xuddi shamol ko‘rinmagandek ko‘rinmasa-da, ammo bordir, komildir va sobitdir. Daraxtni shamol tebratadi, ammo o‘zi ko‘rinmaydi. Biz shamolni ko‘rmasak-da, daraxtning tebranganini ko‘rib, shamolning borligiga iqror bo‘lamiz. Ammo shamolni yaratib qo‘ygan Allohni ko‘rmaganimiz uchun gohi gumrohlik bilan uning borligiga shubha qilamiz. Yaralgan narsaga ishonchimiz komil, ammo Yaratganga ishonchimiz sust.

Alloh, o‘zing kechirgin!

Yaratgan buyukdir!

Yaratgan pokdir!

Yaratilganlar Yaratganning qoshida ojizdirlar.

Dunyoda ko‘rinib turgan, sezilib turgan, bor narsa abadiy emasdir.

Ko‘rinmayotgan ruh abadiydir.

Bor yo‘qdir, yo‘q bordir.

Milliard yillik yulduzlar bir kuni kelib bir lahzaga hozirgina yongandek yilt etib o‘chadi, qorong‘ulik cho‘kadi. Koinotni o‘ragan bo‘shliq, qorong‘ulik, yo‘qlik abadiydir.

Borliq o‘tkinchidir.

Yo‘qlik abadiydir.

Million yillik tog‘lar, zalvorli cho‘qqilar emriladi. Ular yuraklarga solgan salobat, viqor abadiydir.

Yonayotgan gulxanlar o‘chadi, ularning dildagi tafti abadiydir.

Ma’shuqasiga termulib turgan oshiq va oshig‘i nazaridan qizarib borayotgan ma’shuqa o‘tkinchidir, faqat ular tuygan ehtiros, ular chekkan hijolat abadiydir, qaydadir kezib yuradir. Zero muhabbatning manzili qalbdir, inson o‘lgach, tanni qabristonga qo‘yadilar, qalb boqiylik sari ketadir…

Hamma yaratilganlar foniydir.

Yaratgan boqiydir.

Bu, bir qaraganda, shunchaki so‘z uyiniga o‘xshaydi… Aslida bunday emas.

Biz ko‘rib turgan narsamizga qarab fikrlaymiz. Ko‘zimizni yumsak, o‘ylayotgan narsamizni ko‘ra boshlaymiz. Shuning uchun donishmand shoir «ko‘zga aylansin ko‘ngil» deya ishtiboh qiladi.

Siz fotonegativni ko‘rgansiz. Fotonegativ – suratning aksi. Eng go‘zal mavjudotning surati ham fotonegativda dahshatli ko‘rinadi. Garchand negativ bor-yo‘g‘i suratning aksidir. Netativda pozitivni ko‘rishga o‘rganish kerak. Xuddi shunday biz o‘zimiz ko‘nikmagan, kutmagan fikrlardan qo‘rqmasligimiz kerak. Faylasuflardan biri aytgandek, hamma fikrlarning yashashga haqqi bor. Agar imtiyoz bo‘lsa, quvg‘inda bo‘lgan fikrlarning yashashga haqqi ko‘proqdir. Negativ fikrlar pozitiv fikrlarning narigi tomondan ko‘rinishi, xolos. Qora – oqning soyasidir, aksidir. Bu dunyo – narigi dunyoning negativi, shuning uchun dunyo ko‘zimizga ko‘pincha qora ko‘rinadi. Alloh o‘z jamolini yaratilganlarga ko‘rsatmadi, o‘z jamolining aksi ko‘rinsin uchun dunyoni yaratdi. Bu dunyo – Alloh jamolining ko‘zgudagi aksi.

Dunyo – go‘zal. Ko‘plar bu dunyoning jamoli deb aqlidan ozadi, nafsu hirsning komiga tushadi. Allohning aksiki shu qadar go‘zal bo‘lsa, Allohning o‘zi qanchalar go‘zaldir! So‘fiylar Allohning jamoliga oshiq bo‘lganlar. Tasavvuf Alloh jamoliga etishish sari harakat yo‘lidir.

Darvishlar olomondan chekinadilar. Ommadan boshqacha fikrlaydigan odam yolg‘izlikka mahkumdir. Ammo bu qo‘rqinchli emas. Bandaning yolg‘izligi nima bo‘lardi, Allohning o‘zi yakto, yolg‘iz bo‘lgan bir paytda…

Darvish – yolg‘iz emas, uning xayoli Allohdadir.

Seni ko‘rmayotganlari hechdir, Allohni ko‘rmayotganlari fojeadir. U yaratgan dunyoda yurib, uni tanimayotganlari fojeadir. «Men gizli bir xazina edim, oshkorlanishni istadim» deydi Alloh va o‘zining aksi bo‘lgan dunyoni bor qiladi (Jaloliddin Rumiyning «Ichingdagi ichingdadir» asaridan).  Dunyo – Alloh chehrasining aksidir, aksi shu qadar go‘zal bo‘lsa (axir, dunyo deb kimlar o‘zini yo‘qotmadi?!), Allohning o‘zi qanchalar go‘zaldir.

Afsuski, odamlar aksiga – o‘tkinchi dunyo jilvasiga oshiq bo‘ladilaru, Allohni ko‘ra olish uchun tariqat mashaqqatiini chekishga intilmaydilar. Tariqat yo‘li mashaqqatlidir. Hamma o‘rgangan «haqiqat»larga qarshi tura bilmoqni talab qiladi bu yo‘l.

Darvishlar isyon emasmi edilar?! Hamma oila qursa, ular toq yashardilar. Hamma uyda yashasa, ular qabristonlarda tunni tongga ulardilar. Hamma yaltiroq liboslarga burkansa, ular jandaga o‘ranardilar. Hatto kiyim, harakatda boshqalarga teskari edilar. Allohning jamoliga etish yo‘li ana shu terslik orqali emasmikin?!

Hechi mo ne-yu, hechi mo kam ne,

Az payi hech-hechi mo g‘am ne.

Janda bar po‘shtu pusht – go‘riston,

Ro‘ze, ki mirem mo, motam ne.

Bahovaddin Naqshband (N. Komilov, «Tasavvuf», 1-kitob, 8-bet).

 

Hechimiz yo‘g‘u hechimiz kam emas,

Hechimiz yo‘qi bizga g‘am emas.

Janda – kafanu uyimiz – go‘riston,

Biz o‘lgan kun hech motam emas.

(Tarjima bizniki – K.B.)

Naqshbandning bu nolalaridan ayonki, tasavvuf ahli bu jilvagar dunyoga bog‘langan rishtalarni bir-bir uzganlar. Darvishning hech narsasi yo‘qligini u ovqat emagan, kiyim kiymagan deb tushunmaslik kerak. Darvishlar ovqatni nafs talabi bilan emaganlar. Kiyimni chiroyli ko‘rinish uchun kiymaganlar. Ovqat qanoat bilan eyilgan. Kiyim badanni berkitish uchun kiyilgan. Kiyimni – kafanga, uyni qabrga mengzaganlari ularning o‘limga – Allohning dargohiga borishga hamisha tayyor ekanliklarini bildiradi, shuning uchun o‘lim kuni ham ularga motam emas.

Allohni aql bilan tushunib bo‘lmaydi, uni qalb bilan tushunish mumkin. Allohning yo‘li – aql talpinayotgan tomonda emas, qalb talpinayotgan joydadir, ehtimol.

Aql chegaralidir. Eng aqlli odamning aqli ham dunyoning ko‘p jumboqlarini echishga kelganda ojiz qoladi. Aqlni tajriba beradi. O‘qib, o‘rganib aqlli bo‘lish mumkin. Aql bilan bu dunyoni anglasa bular, ammo muayyan bir chegaraga kelganda, aqlning vakolati tugaydi.

Aql tiriklikning, hayotning, borliqning sirlarini ochishga yordam berar, ammo yo‘qlikning, o‘limning va abadiyatning sirlarini ochishga ojizlik qiladi.

Aql chegaralangandir, qalb – cheksizdir.

Aql tugagan joydan qalb boshlanadi.

Aqlga sig‘magan narsa ko‘ngilga sig‘adi.

Aql bizga tegishlidir, qalb Allohga tegishlidir.

Aqlning boshi va oxiri bor.

Go‘dak biror ongli ish qilsa, aqlini taniyapti, deymiz. Ammo unga ko‘ngil tug‘ilganidan berilgan edi. U nimalardandir iztirob chekib, chinqirib yig‘lardi. Inson o‘lmay turib aqlidan judo bo‘lishi mumkin, undaylarni telba deydilar. Ammo ana shu «telba» ham o‘lgancha ko‘ngli bilan bo‘ladir, o‘zicha yig‘lab, kuladir.

Insonni Alloh chirigan tuproqdan bor qildi. Odam o‘ladi va tani bir kun tuproqqa aylanib chiriydi. Odam tuproqdan ruhga qo‘shilib bunyod bo‘ladi-da, man-manlikka beriladi – yaxshi esam, yaxshi kiyinsam, deydi, amalga mingisi keladi, qo‘yib bersang – qolgan hamma uning quli bo‘lsa… Holbuki, odam – omonat, u havas qilayotgan dunyo – o‘tkinchi.

Odam bir kuni o‘lishini biladi, tuproqqa aralashib, qurt-qumursqalarga talanib yotishini o‘ylab qo‘rquvga tushadi – ammo bu qo‘rquv dunyosevarlik hosilasidir. Qo‘rqqani sari banda o‘zini botir ko‘rsatishga tirishadi. Darvishlar esa o‘limdan qo‘rqmaydilar, Allohdan qo‘rqadilar.

Aflotunning «Musohabalar» kitobida aytilishicha, Suqrot o‘lim to‘shagida yotgan do‘stining: «Ko‘zimga ko‘rinmoqdaki, kunim bitgan – erta indin o‘laman, qabrda ilon-chayonlar o‘rmalab kelib chaqadilar, qurtlar barmoqlarimni kemiradilar», – degan nolasiga shunday taskin beradi: «Sen bundan ikki yuz yil avvalgi yomg‘irda iviganmiding?! Yo‘q! Sen besh yuz yil avvalgi jangda yarador bo‘lganmiding?! Yo‘q! Nega? Chunki sen hali tug‘ilgan emas eding. Tug‘ilganingdan avvalgi yomg‘irda ivimaganing kabi, tug‘ilganingdan oldin yurt boshiga kelgan kasallikka chalinmaganingdek, o‘lganingdan keyin ham bo‘lmaysan. O‘lganingdan keyin bu dunyoning yomg‘iri-qori, qurti-qumursqasining senga aloqasi bo‘lmaydi», – deb taskin beradi.

Epikurning fikricha, o‘limning odamga daxli yo‘q. Sen tiriksan, demak, hali o‘limning senga aloqasi yo‘q. Agar o‘lsang, yo‘qsan – yana azob chekmaysan. Qaysi murda azob chekadi. O‘liklik – har qanday his-tuyg‘udan xolilikdir, harakatsizlikdir.

To‘g‘rida, dunyo sengacha ham million yillar bor edi. Yilt etib, kelib ketasan. Yana million yillar dunyo sensiz joyida qolaveradi.

So‘fiylar o‘limdan qo‘rqmaydilar, chunki bu yasama dunyoni sevmaydilar, uni Yaratganni sevadilar. Ular negativni emas, pozitivni – Haqni sevadilar. Bu dunyodan oldin ham, keyin ham bor bo‘ladigan Dunyoga – Allohga oshiqdirlar.

Odamlar Dunyoga mehmondirlar, birin-ketin bu chetidan kirib, birin-ketin u chetidan chiqib ketaveradilar. Ammo aksariyat odamlar o‘zlarini bu dunyoga ming yilga, ehtimol, manguga kelganday tutadilar.

Alloh akbardir, bizning cheklangan aqlimizga sig‘maydir, cheksizdir. Allohni sig‘dirolmagan aqlimiz shubhalarga boradir: «Alloh bo‘lishi mumkin emas», «Uni hech kim ko‘rgani yo‘q», «Agar bor bo‘lsa, birorta odam ko‘rardi»… Biz hamma narsaga sabab axtaramiz, isbot istaymiz. Holbuki, Allohni shartsiz sevmoq joizdir. Allohning borligiga isbot so‘rayotgan, nega kerakligini, zarurati bor-yo‘qligini talab qilayotgan aql bu dunyoning mahsulidir, u dunyoni bu dunyoning qarichi bilan o‘lchaydir.

Alloh bu dunyoning o‘lchoviga sig‘maydir. Alloh cheksizdir, tasavvurdan-da tashqaridir. Alloh qalbga sig‘adir. Alloh – qalbdadir.

«Dil – ba yoru dast – ba kor», ya’ni «Qalb – Allohda, qo‘l – ishda» – dedilar Naqshband.

Qalb – Alloh bandalarga in’om etgan mo‘’jizadir, Alloh qalbning qudrati orqali ham bandaga o‘zining qudratini namoyon qiladi, qalb aql bilan tushuniladigan voqea va xodisalarnigina emas, aql bovar qilmaydigan narsalarni ham sig‘dirishga qodirdir. Ochiq chehrali, murosa-yu madorali odamni ko‘rsak, «bag‘rikeng odam», «ko‘ngli keng inson» deymiz. Ana shu bag‘rikenglik demokratiyaning asosidir. Demokratiya turli fikrlarni chidab eshitmoq, xalqni uning irodasiga mos yo‘llar bilan boshqarmoq demakdir.

Mo in kor nakunem,

Ammo inkor nakunem.

Bahovaddin Naqshband. «Manoqibi hazrati Naqshband»dan (N.Komilov,              «Tasavvuf», 1-kitob, 107-bet).

 

Bu ishni zinhor qilmaymiz,

Qilganni inkor qilmaymiz

(Tarjima bizniki – K.B.)

 

Bahovaddin Naqshbandning bu hikmatlari tariqatning bag‘rikenglik tamoyilini namoyish etadi. Biz o‘zimiz qilmagan ishni, o‘zimiz anglamagan fikrni inkor qilmaymiz, uni tushunishga harakat qilamiz, deydilar Naqshband. Demokratiya, erk, hurfikrlik ana shu tasavvufiy bag‘rikenglikning ijtimoiy namoyonidir.

Bag‘rikenglik demokratiyaning asosidir. Ћarb faylasuflari demokratiyani «ijtimoiy shartnoma», «jamoatchilikning muloqoti», «dialog» deb ataganlari ko‘p o‘qimagan kishilarga yangi fikrday tuyuladi. Ammo ajdodlarimiz buni avvalroq aytganlar.

Bahovaddin Naqshband deganlar: «Bizning tariqatimiz suhbatdir va xilvatda shuhratdur va shuhratda ofatdur. Xayriyat jam’iyatdadur va jam’iyat suhbatdadur». (Bahovaddin Naqshband. «Manoqibi hazrati Naqshband»dan. Najmiddin Komilov, «Tasavvuf», 1-kitob, 107-bet).

Kommunofashistik jamiyatda «dialog» emas, «monolog» hukmron edi. Kommunistlar firqasini ham «monolit partiya» deyishardi. «Bir yoqadan bosh chiqaraylik» deb boshqacha fikrlaydigan har qanday boshni kesib tashlashardi. Majlislarda Rayosat tepada o‘tirar va buyurardi, xalq pastda turar va itoat qilardi. Jamiyatda dialog – suhbat yo‘q edi. Oqibatda dahriy davlat inqirozga yuz tutdi. Jamiyat rivojlanishi uchun tenglik, suhbat kerak. Xalq fikrining uzluksiz inkor qilinishi oqibatda ishtiyoqni so‘ndiradi, ijodkorlikni barbod qiladi, jamiyat rivojlanishdan to‘xtaydi. Fikrlar inkor qilinadigan, ong rivojlanmagan jamiyatni turg‘unlik o‘z domiga tortadi.

Buni anglagan Bahovaddin Naqshband: «Bizning tariqatimiz suhbatdir», – dedilar. Suhbat tomonlarning teng turib gaplashishini taqozo qiladi. Odam o‘zi qo‘rqadigan odamning oldida ochilib o‘tirolmaydi, ko‘nglidagini aytmaydi. Suhbat suhbatdoshlarning teng maqomini talab qiladi. Demokratiyaning tamoyili ham shu – unga hokimiyat tarmoqlarining taqsimlangani va bir-biriga tengligi, hech bir hokimiyat tarmog‘ining yakkahokimligiga yo‘l qo‘yilmasligi, jamoatchilik nazoratining samaraliligi, ommaviy axborot vositalarining mustaqilligi, ijtimoiy fikrning bexadik rivojlanganligi  muhimdir.

Yakkahokimlik – o‘zini boshqalardan ajratishdir, xudbinlikdir, Naqshband aytgan «xilvat»dir. Xilvat shuhratparastlikka olib keladi. Shuhratparastlik esa xalq uchun ofat keltiradi. Yakkahokimlikning achchiq oqibatini ko‘ra olgan Naqshband shuning uchun «xilvat shuhratdur va shuhrat ofatdur» dedilar.

Bugun demokratik davlat qurmoqchi bo‘lganlar «fuqarolik jamiyati», «kuchli davlatdan kuchli jamiyat sari» degan shiorlarni e’lon qilmoqdalar. Naqshbandning ta’rificha, haqiqatan ham barcha yaxshi ishlar, ezgulik, «xayriyat jam’iyatdadur va jam’iyat suhbatdadir».

Fuqarolik jamiyati suhbat maqomini – hammaning tengligi, inson huquqlarining ustuvorligini talab qiladi.

Alloh qodirdir, uning qudrati cheksizdir, mo‘’jiza uning vakolatidir, bizga imkonsiz tuyulgan narsa Allohga osondir, biz chorasiz turgan joyda Alloh uchun muammo yo‘qdir.

Alloh bizning aqlimizga sig‘magan xatti-hollarga ham qodirdir. Agar biz Allohga yaqin bo‘lishni, uning jamoliga muyassar bo‘lishni, uning sirlariga oshno bo‘lishni istasak, ehtimol, aqlimizdan chiqishimiz kerakdir, ya’ni Allohning borligini isbotlashga urinmay, unga sababiyat, zarurat izlamay, Yaratganni qalb bilan sevishimiz lozimdir. Shuning uchun Allohga oshiq bo‘lganlar bizga aqlsiz ko‘rinar, biz ularni «devona», «darvish», «telba» atarmiz, «aqlsiz» dermiz. Alloh sari yo‘ldan bu yolg‘on dunyoda orttirilgan aql chalg‘itar, ehtimol.

Alloh tasavvurga sig‘mas mo‘’jizadir va unga etishish uchun biz aql bovar qilmaydigan imkonsiz yo‘ldan – aqlsizlik, oshig‘u devonalik yo‘lidan yurishimiz kerakdir.

Bizni uzoq o‘qitgan ustozlarimiz: «Hech narsa bejiz bo‘lmaydi», – deb keldilar. Bu «tarbiya»ning ta’sirida biz hamma narsadan foyda axtaradigan, hamma narsaga sabab izlaydigan bo‘lib qoldik. Bu shubhalar bizni Allohdan ham uzoqlashtirdi. Allohga yaqinlashish uchun biz «hamma bilgan yo‘l»dan emas, «hech kim bilmaydigan» yo‘ldan – aql bovar qilmaydigan tariqat yo‘lidan yurishga o‘rganishimiz kerak.

Aql bovar qilmaydigan yo‘llardan yurganlar – Allohning beg‘araz oshiqlari bo‘lgan darvishlar, qalandarlar bizga telba tuyuladilar, ularning qiliqlarini qabul qilolmaymiz, holbuki, ular aqlning quli emaslar, qalbning yo‘rig‘idadirlar.

Alloh odamning aqliga sig‘maydi.

Yaratgan yaratilganlardan qudratlidir.

Yaratgan o‘zi yaratgan narsasini istagan kuyga sola oladi.

Odam Allohga, uning qudratiga ishonmagani bilan Alloh yo‘q bo‘lib qolmaydi. Alloh baribir mavjuddir, bizning tushunish imkonimizdan tashqaridadir.

Allohga ibodat xolis niyat va ixlosni talab qiladi. Jaloliddin Rumiyning «Fihi mo fihi» asarlarida keltirilishicha, bir kishi mavlonodan so‘raydi: «Namozdan ham afzalroq ibodat bormi?!» U kishi javob beradilar: «Namozning joni (ruhi) o‘qilgan namozdan yaxshiroqdir (ya’ni, til bilan pichirlab chiqarilgan tovush va so‘zlar emas, dildan kechgani – K.B.). Iymon namozdan ustundir, chunki namoz – kunda besh mahal, iymon esa istisnosiz hamisha (hamma vaqt, har lahzada, xar nafas kirgan-chiqqanida – K.B.) farzdir. Namoz uzrli sabab bilan qoldirilib, fursat  bo‘lishi bilan ado etilishi mumkin. Iymon uchun uzr (biroz iymonsiz bo‘lib turib, keyin iymonga «qaytish» – K.B.)) yo‘q. Namozsiz iymonning foydasi bo‘ladi. Ammo iymonsiz namozning foydasi yo‘q… Namoz har dinda turlicha, iymon esa o‘zgarmasdir» (Mavlono Jaloliddin Rumiy, «Ichingdagi ichingdadir».Toshkent, «Yozuvchi», 1997 yil. 34-35 betlar).

Alloh dil bilan taniladi.

Bu tavxid, ya’ni «La ilaha illaloh»ning ma’nosini bilish va (tilda emas) dildan tasdiqlashdir. Ahli sunnat val-jamoat ulamolari tavhidni shunday sharhlaydilar: Xudoyi taolo bor va u yagona. Uning birligiga shak-shubha yo‘q. Uning sherigi va o‘rtog‘i yo‘q. U mutloq mavjud bo‘lgan va qoim turguvchi bir zotdir. Allohning buyrug‘i bo‘ladi va undan hech kim qutulib ketolmaydi. Allohning zotida sobit bo‘lgan azaliy va abadiy sakkiz sifati bor: hayot, ilm, qudrat, basar (ko‘rish), sam’ (eshitish), iroda, kalom, takvin (yo‘qdan bor qilish, bordan yo‘q qilish).

Allohning hayoti ibtidosi va intihosi bo‘lmagan, o‘lchovsiz, abadiy va azaliy hayotdir. «Avval ham, oxir ham, zohir ham, botin ham U (Alloh)dir («Qur’oni Karim», Hadid, 3). Dunyo paydo bo‘lganidan oldin ham u bor edi, Dunyo tugaganda keyin ham bo‘ladi. «Barcha mavjud narsalar yo‘q bo‘ladi, illo Allohning o‘zi boqiy qoladi» («Qur’oni Karim», Qasos, 88).

Allohning ilmi maxluqning ilmidan farq qiladi. Odam avval bilmagan narsasini bilsa, «bildim» deydi. Alloh bilmagan narsa yo‘q. Alloh avval bo‘lgan narsani ham, bo‘layotgan narsani ham, keyin bo‘ladigan narsani xam, bo‘lmaydigan narsani ham, oshkora narsani ham, maxfiy narsani ham biladi. Alloh nafaqat tilimizdagidan, balkim dilimizdagidan ham xabardordir.  «Alloh uchun eru osmonda biror narsa maxfiy emasdir» (Qur’oni Karim», Ibrohim, 38).

Alloh qilib bo‘lmaydigan ishni qilishga qodirdir va buni tushunishimiz uchun bizdan ham imkonsiz shijoatni – tasavvurimizga sig‘maydigan narsani qalbga sig‘dirishni, Allohni tanishni talab qiladir.

Bu talabni bajara oldikmi-yo‘qmi, qanchalar e’tiqodimiz beg‘araz, iymonimiz mustahkam?! Bilmadik. Alloh biladir. Aqlimiz qanchaligi bizga ayondir, ehtimol, garchand «aqli kamligi»dan noligan odamni ko‘rmadik, ammo qalbimiz yolg‘iz Allohga ayon.

Har holda mening tushunganim shu bo‘ldiki, Alloh sari yo‘l – bu dunyoda «qabul qilingan», «hamma biladigan», «oqilona», «tajribadan o‘tgan» yo‘llar emas, qalb orqali boriladigan, bu dunyodan yuz o‘girib, ehtimol, u dunyodan ham yuz o‘girib, faqat Alloh jamoli umidida yuriladigan e’tiqod yo‘lidir.

U dunyoda ham yuz o‘girish deganda shuni tushunish kerakki, u dunyoning «jannati» umidida Allohga topinish ham haqiqiy so‘fiy nazdida ta’maga qurilgandir.

Allohning oshiqlari faqat Allohning jamoliga talpinadilar.

Yana bilmadim.

Alloh biladi.

Omin!

Allohu akbar!

 

Karim BAHRIEV

8 yanvar, 2000 yil

http://uz.adabiyot.uznet.biz/Aql-chegaralidir

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: