Dunyoda aniq fan yo’q – uz.adabiyot.uznet.biz


(2004 yil)

Suhbatimiz avvalida she’r o’qib bersangiz…

-Albatta. Masalan… to’satdan she’r o’qish ham juda qiyin. Men aytmoqchi edim, bizning bugungi adabiyotimizda kechayotgan harakatlar, bugungi she’riyatimiz, bugungi dunyodagi dunyoni idrok etish kuchlarimizni hisobga olgan holda, masalan, shunday hisobot ma’nosida aytishimiz mumkin. Keyingi yozgan, o’n yillar ichida o’zimcha beshta kitob tayyorlagan bo’lsam, bitta kitobni chiqara oldim.

-Ya’ni…

-Ya’ni o’sha “Tavba” degan kitobni chiqara oldim. Ammo men ko’p narsalar yozdim. Ammo shuni e’lon qilish biroz qiyin bo’ldi manga, xuddi Sho’ro davridagiga o’xshab, xuddi bir qiyinchilik, go’yo bir tushunmaslik, tarixni boshqacha anglattirish, o’quvchilarning to’la fikrlash nimasiga yetmasdan… umuman she’riyatni tahlil qilish yoki yetkazish haqiqatanam qiyin. Ayniqsa, shoir odam o’zining she’rini o’qish judayam og’ir. Agar kitobxon o’zi kitobni o’qib, o’zi anglab, o’zi idrok etib tushunishi boshqa. Endi shoir o’zining she’rini o’zi o’qishi bu biroz og’ir, u tinglovchiga yetib borishiga ham man uncha ishonmayman.

-Bilasizmi? Menimcha aynan siz she’r o’qiganingizda sizning she’rlaringiz, mening tasavvurimda chuqurroq yetib boradi.

-Tushundim. Men gapingizni to’la tushundim-da, shuni qanday boshlash kerak, degan fikr keldi. Ulashim kerak, so’zni bir-biriga qovushtirishim kerak deb o’yladim-da. Men keyingi o’sha “Iymon asiri” degan kitobimda, to’la o’ylasam, Cho’lpon ruhida… deyarli har bir she’rga Cho’lpondan tazmin oldim, terim, ya’ni epigraf oldim. Chunki men o’zimcha o’yladim-ki, Cho’lponni 20-yillarda Turkiston mavzui… o’ylagan ozodlik uchun, erkinlik uchun, inson erki uchun kurashish g’oyasi bugun yanada bo’rtib ko’rindi mening nazarimda. Bu kurash tabiiy. Masalan, she’riyatning asosiy g’oyasi hamisha ham ozodlik bo’lgan, erkin bo’lgan hamisha. Shu ma’noda, men o’sha “Iymon asiri” degan kitob nomini shunday qo’ydim. Men o’yladimki, bizning o’tgan… bizning istiqlol uchun kurashgan haqiqiy qahramonlarimiz Behbudiy, Fitrat, Cho’lpon, Qodiriy boshqa juda ko’p qurbon bo’lgan ulug’ shoirlarimiz ham bizga oradan 50, 60 yillar o’tib bizga yetib keldi. Biz ungacha ulardan bexabar yashadik. Shu ma’nodagi uzilish bizning adabiyotimizda sezildi. Ana shu uzilish nimasiga juda ko’p shoirlarimiz chiqdi. Ular savqi tabiiy deymiz, stixiyali ravishdagi kuchli odamlar edi. O’zlari Cho’lponni o’qimagan bo’lsa ham anglagan odamlar edi. Ammo ularning hammasi u tuzumda e’lon qilinishi, kitob holiga keltirilishi yoki maktablarda o’qitilishi mumkin emas edi. Chunki u yerda mustaqillik haqida, ozodlik haqida gap ketar edi.

-Aniqlashtirmak bo’ladimi? Aynan kimlar haqida gap ketayapti?

-Men aytmoqchiman, o’sha 20-yillarda qurbon bo’lgan eng go’zal shoirlarimiz, eng ulug’ shoirlarimiz, bugun tirik bo’lishi mumkin bo’lgan yarmi… biz kamida… bizning adabiyot sohasida bo’lganlarning o’zi 18, 19-yillarda 150 ta shoir, yozuvchini o’ldirishgan. Bu 1918 yilning o’zida chorning o’zi va bolshevizm nimasi… bu bitta risoladagi narsalar. Undan keyingilarda hali ro’yxatlari turibdi. O’ldirilganlar. Qatl etilganlar. Ozodlik uchun gapirgani uchun, o’zbek millati, Turkiston xalqlari birlashishi kerak degan so’zlarni aytganligi uchun yoki shularning asarlarini o’qiganligi uchun ham ular qamoqxonalarda yo’qotilgan odamlar. O’sha ruhni aytmoqchi bo’luvdim, men haligi sizga o’qimoqchi bo’lgan she’rimda:

Ey, iymon asiri, iymon tutquni…

….

….

Shunga o’xshagan ruhda, ya’ni Cho’lpon qanday aytmoqchi bo’lgan bo’lsa, masalan, “Har yonda o’t va uchqunlar, yana ko’zlari qonli to’lqinlar” deydi Cho’lpon. Men o’sha nimani, xuddi davom ettirganday qilib yozdim.

Men yana bitta she’rni o’qimoqchi edim. Chunki ular, bu she’rlar, bu ruhdagi iymon asiri… biz aytamiz-ku vijdon tutquni, bu bir termin sifatida boshqacha siyosiy ma’no kasb etar, ammo mening nazarimda iymon asiri, har bir musulmon odamni, har bir fikrlayotgan kishini, o’zining dunyoqarashini… Modomiki, mening qurolim so’z bo’ladigan bo’lsa, mening ishlatadigan so’zdan boshqa hech narsam bo’lmasa, shu yo’l bilangina men dunyo bilan muomala qiladigan bo’lganimdan keyin, mana shu so’z bilan ishlayman, demoqchiman.

Iymon asirlari quyoshga boqar….

….

….

-Sizning she’rlaringiz baribir o’qigan odamda siyosiy taassurot qoldiradi.

-Balki, men masalan, siyosatdan juda yiroq odam, siyosatchi emasman. Hech qachon men tan olmayman siyosatni, doim aytib yuraman, siyosatda yolg’on bor. Siyosat yolg’on ishlatadi, makr ishlatadi. Siyosatda balki kechiriladi. Siyosatda mumkindir. Ammo she’riyatda yolg’on gapirish mumkin emas. Shuning uchun men ko’pincha she’riyat bilan birga qolaman. Siyosatga sekin “kechirasizlar”, deyman. Men unchalik siyosat bilan shug’ullanmayman. Ammo ko’z oldingizdagi fojealar, ko’rib turgan dunyo, anglagan odamlaringiz, ya’ni biz ko’pchilikni xalq deb ataymiz-da, xalq bir mavhum narsa, ammo ko’pchilik azob chekayotganini his qilish bu siyosat bo’lsa, bilmadim. Ammo buni har qanday inson, bastakor ham, rassom ham anglaydi. Ammo ular boshqa sohadagilar ko’p gapirmaydi, ular o’z ishini qilayotgan bo’ladi. Aniq fanlar bo’ladi-da go’yo. Dunyoda aniq fan yo’q, xalq bilan bog’liq fan bor, xolos. Aytmoqchimanki, hamma aniq fanlarda ham inson hayoti aniq ko’rinadi, xolos. Inson o’zini o’zi bog’lab, aralashmay shu siyosatga, och qornim, tinch qulog’im deydimi? Mana shunday yashayotgan kishilarimiz ko’p. Bir so’zini, to’g’ri so’zini aytishdan qizg’onadi. Qizg’onadi so’zini aytishga. Avtobusda, tramvayda, samolyotlarda to’g’ri gaplarini aytib, qo’liga bir mikrofon tutsangiz: Assalomu alaykum, hammasiga rahmat, deydi. Mana shunday, odamzotni tushunish qiyin.

-Jamiyatga nisbatan munosabatingiz siyosiy qarashlaringizni keltirib chiqaradi.

-Shuni aytmoqchi edim-da. O’zingiz siyosatchi emasman deganingiz bilan mana shu muhitda, ijtimoiy muhitda yashaganigizdan keyin bir hodisaga o’zingizning munosabatingizni bildirasiz. Ayniqsa, to’g’ri bo’lsangiz to’g’ri gapingizni aytib qo’yishingiz mumkin. Siyosatda hamishayam to’g’ri gapirish kerak emas. O’sha uchun aytyapmanda, siyosatda yolg’on, makr bor. Siyosatda bir-birini nima qilish va ko’pchilikni ishontirish bor. Yana ular hammasi hamisha xalqning nomidan gapiradi. Xalqimiz, deydi.

-Siyosatdan yiroqlashib bolaligingizga qaytsak.

-Mening bolaligim, 60 yil narida tug’ilganim tarix uchun hech narsani belgilamaydi. Chunki bunday insonlar tug’ilaveradi, menga o’xshagan. Ammo mana shu davrning ichida bo’lgan voqealar qiziq. Masalan, tug’ilishim… masalan, urush ketayapti. Stalingradda dahshatli urushlar. O’zbekistonda deyarli erkak zoti qolmagan, hammasi urushga ketgan. Ayollar bu yog’da xoru zor. Bu 43-yil. Fojea. Endi mana shu davr yillarining o’zi nimani belgilaydi. Madomiki, shu yillarning ichida yashaganim ma’lum bir tarixni ko’rsatadi. Ko’zim oldidan o’tadi. Yozamanmi, yozmaymanmi. Masalan, agar bir devor bo’lsa, o’sha devorga suyanib gapiraman. Fojealar devor bo’lsa, o’sha devorga suyanaman, chunki boshqa narsani bilmayman-da, bilganimni yozaman. Shu ma’noda biz bolalikka qaytadigan bo’lsak, bolaligimiz og’ir kunlarga to’g’ri kelgan. Aytmoqchimanki, ota-onalarimiz to’la fojeani o’zida aks ettirgan. Eng katta fojea shundan iboratki, savodli odamga qarshi bo’lgan jamiyat ichida to’xtab qolgan bizning ota-onalarimiz. Chunki mening otam fors tili, arab tili, usmonli turkcha, o’rischani bilgan odam umrining oxirigacha savodsizman, deb yashagan. Agar savodli bo’lsa bu jamiyat yo’qotadi. Savodli odamni ko’tara olmaydigan jamiyatda yashaganmiz.

-O’sha 40-yillardayam jamiyatga boshqacha bir qarash mavjud bo’lgan. O’sha muhitda siz yashagansiz…

-Endi bu xotirada. Ular. 20, 30-yillardagi fojealar, masalan, quloq qilish… bolshevizmning asosiy nimalari… chunki Leninning o’zi ham aytgan, janobi falonchi desa, yo’qotinglar degan. Chunki juda olifta, yaxshi gapirayapti. Ko’z oldingizga keltiring o’zini savodliman deyishdan qo’rqish… ana fojea. Shunday qilib, umrining oxirigacha bizning ota-onalarimiz o’zini savodsiz deb, jonini saqlaganlar. 50 yoshida dadam, 30 yoshida onam- men tug’ilganman. Shu o’lib ketmasin, deb oldin Abdurauf qo’yishganda, o’zlari qo’rqib ketgan. Abdurauf deganda Fitratni mo’ljalga olishganda. Unda Fitrat Fayzulla Xo’jaevning ustozi, mumkin emas. Tinchgina Tursunali qo’yaylik degan. Ikkita ismim bor. Bolalikdan Abduraufman. Lekin zudlik bilan Tursunali qilingan, hujjatlar Tursunali deb olingan. Keyin 5, 6 yosh uzoqqa 39 yilga qo’yishgan. U paytda mumkin ekan-da, metirka-petirka bo’lmaydi-yu. Darrov meni qaritishib, o’ hali fin urushlariga to’g’ri keladi. Bu hali oldingi… ularning o’zining qarashlari bo’lgan. Agar 43-yilda tug’ilsa, bu urush paytida nimaga urushda bo’lmasdan bu yog’da yuribdi, deydi (kuladi). Endi bu juda qiziq. Bu bolalik endi.

Abdurahmon Vodiliy mening birinchi ustozim. To’rt yoshimda… dadamning do’sti bo’lgan. Kuchli shoir, so’fiy. To’rt yoshimdan tarbiyalagan meni. Yetti yoshimizga yetib olganimizdan keyin boshqacha bo’lib ketganmiz. Sovet maktabiga kirganimdan keyin domlani ikkinchi darajali domla deb qaraganman. Lekin kuchli ta’sir qilgan odam Abdurahmon Vodiliy. 63-yilda o’tdilar u kishi. Universitetda o’qib yurardik. Mahmud Abdullaev degan farg’onalik yigit. O’zining o’g’liyam Abdurauf… Bizga Turkiston nimaligini, Abdurauf Fitrat, Cho’lpon, Qodiriylar haqida bizga adabiyotda o’qilmaydigan narsalarni gapirib beradilar. Biz har shanba, yakshanba u kishining oldiga boramizda, keyin Universitetga qaytib kelamiz. Judayam ulug’, bilimli, kuchli odam. Afsuski, o’sha kishining tayyorlangan devonini saqlab qololmaganmiz. Men o’z ko’zim bilan ko’rganman, qo’l bilan devon qilgan.

-Menimcha keyin bir kitob chiqarildi.

-Bitta kitobini qoralama qo’lyozmalar asosida tikladik. U kishi 48-yillarda Navoiyning kunlarida qatnashgan. Qo’lyozmalarni olish kerak-da. O’sha uchun u kishiniyam chaqirishgan. Lekin tez u kishini u yerga yaqinlashtirishmagan. Men 63-64-yillarda menimcha, uchinchi kurs bo’lsa kerak. Uyg’unning gazetada bir maqolasi chiqdi. Pasternakning “Doktor Jivago” degan romani naqadar zararli ekanligi haqida. Uyg’unniki. Sovet O’zbekistoni yoki Qizil O’zbekiston bo’lsa kerak. Chiqdi. O’h, dedim. Men o’yladim. Hech kimga aytmadim. Bilaman, domla tanish u bilan. Demak, bu haqda maqola yozdi, bu asar Uyg’unda bor, deb o’yladim. Keyin domlaga borib aytdim. Uyam erinmasdan men bilan keldi uyiga. Uyg’un bizga aytdiki, hech qanday qo’lyozmasiniyam o’qiganim yo’q, kitobni ko’rganimam yo’q, dedi Uyg’un domla. Menga buyurishdi, yozib berdim, dedi. Sen bunaqa narsalarni bilmaysan, dedi. Sa-al ko’zlari yoshlandi lekin.

-Bilmagan narsasi haqida qanday yozgan bo’lishi mumkin?

-Ana shunday-da. Men unda tushunmayman-da. O’zlaricha bir balolarni gapirishdi. Men yarmini tushunmadim ularning gaplarini. Sirliroq suhbat qilishdi-da. Lekin Uyg’un domla qaysidir dramasidan parchalar o’qib berdi, domlaga. Lekin quruq qaytib ketdik. Men “Doktor Jivago”ni olib ketaman degandim. Shunga o’xshagan qarashlar o’sha paytdagi. Vodiliy hech narsa demadi u haqda. Vodiliy bilan bog’liqligini aytyapman-da. Vodiliy bilan juda ko’p narsa bog’liq-da. Har bir she’rni ko’radi.

-Demak, siz yozgan narsalar…

-Birinchi navbatda shu odamning qo’lidan o’tadi. U aruzniyam, hijoniyam juda chuqur bilgan odam.

-60-yillardan keyingi she’rlaringiz ham u kishining qo’lidan o’tganmi yoki?..

-U kishi bilan keyin boshqacha bo’lib qoldik-da. Men universitetda o’qiyotganimda ateist edim. Marksist. U odamga ikkilanib qaradim. Narigi dunyoning odami o’tiribdi, dedim (kuladi). Ana shunday odam edi. Vodiliy bilan bo’lgan yana bir voqea. Til va adabiyot instituti G’afur G’ulomning besh tomligini chiqardi. Menga Blokning tarjimalari uchunmi besh tomni mukofot berishdi. Birinchi kurs ekan. 60-yil ekan. Men u kitobni Vodiliyga sovg’a qildim. Vodiliy o’qidi. Bir necha kunlardan keyin G’afur G’ulom she’rlariga qalay qaraysiz, deb so’rasam: 200 ta she’r borakan, deydi, ikkiyuzlamachi shoir ekan, deydi Vodiliy. Bir yuzi qorong’u, bir yuzi yorug’, deydi. Endi o’zicha biladi nima deyishni, endi menga tushuntirmoqchi. Bu, deydi, bizning ilgarigi shoirlarda iymon degan narsalar bo’lardi. E’tiqodidan qaytmas edi, deydi. Ularning hammasini yo’qotvorganidan keyin hammasi kommunist bo’lib, shapka kiyib chiqib ketdi, deydi. Endi bu so’zlarni qari odam gapiryapti-da, deb eshitib qo’ya qoldik. Ana shunday bizga o’zi sezdirmagan holda juda katta ta’sir ko’rsatgan odam Abdurahmon Vodiliy bo’ladi.

-Keyin qachon qaytdingiz yana Vodiliyga?

-Ha, Vodiliyga universitetni bitirayotgan paytda. 62-yildagi Novocherkasdagi odamlarni o’ldirib, sovet tuzumi… Xurushchev o’ldirib, qonlar ko’rinmasin, deb tekislab tashlaganini eshitganimdan keyin tuzumga qarshi ichimda paydo bo’ldi. Bu 63-yil, 62… Novocherkasda shunday qilindi. Maoshini ko’tarish haqida chiqqan odamlarni hammasini otib, yer bilan yakson qilib, tepasidan tsement quyvordi. Bu sovet tuzumining eng jirkanch… 22, 23 yoshli yosh odamga juda yomon ta’sir qiladi-da endi. Ikkinchi kursda o’qiyotgan paytimda. Ana shunda menda ikkilanish bo’ldi. Abdurahmon Vodiliyning gaplari to’g’riligini seza boshladim. Bo’lmasa judayam baxtli zamonda yashayotuvdim. Hamma narsa xalq uchun, inson uchun, deb yuruvdim.

-Universitetga kirishingiz qanaqa bo’lgan?

-Ha, universitetga topshirdim… Domlaning ta’siri bilan men arab bo’limiga kirishim kerak-ku. Arab tilini, yozuvini o’rganishim kerak, arab tilidan tarjima qilishim kerak. Dadam va ustozlarning gapi bo’yicha. Frantsuz tilidan imtihon topshirolmadim. Sharq fakultetiga o’qishga kirish uchun birinchi imtihon chet tilidan bo’ladi. Endi biz 1-yil inglizcha, 2-yil frantsuzcha, 3-yil nemischa… hech qaysi tilni bilmayman. Shundayam bir urinib ko’rdim. Uch oldim-da. O’tmadim. Shuning uchun 60-yil filologiya fakultetiga bemalol kirib ketdim. Shunaqa bo’lib o’qidik-da.

-Maktab davringiz bitta maktabda o’tganmi yoki har xil?..

-Qishloqda yettinchi sinfgacha o’qiladi. Yana sal narirog’da o’rta maktab. Bitirganimdan keyin shaharga ketdik. Yangiyo’l shahriga. Ota-onamiz kim bilandir kelisholmay qolib, shahardan uy sotib olib, o’sha yoqqa ko’chib ketdik. Keyin shaharda o’qiganman. Bosmaxonada ishlaganman. Kechkida o’qiganman. O’n yillik kechki maktab ishchilar maktabi deyiladi. 9-sinfda umuman o’qimaganman. Bir yo’la 10ni o’qib qo’ya qolganman. Ana shunday paytlar bo’lgan. Esdaliklar shunaqa taxminan.

-Universitetda kimlar bilan o’qigansiz?

-Bizning kursdoshlarimiz Oydin Hojieva, Zohir A’lam, Nu’mon Rahimjonov, Ortiqboy Abdullaev, Sanjar Sodiq, juda ko’p adabiyot bilan shug’ullanadigan odamlar bilan o’qidik. Domlamiz Ozod Sharafuddinov, Laziz Qayumov, keyin KPSS, materializm, falsafa deydigan odamlar, Ayupovlar..

-Siz o’qigan paytda universitetda muhit qanaqa edi?

-60-yillardagi… 65da bizda biroz yangilik, shabada boshlandi. Deylik, rusiyada Yevtushenkolar, Voznesenskiylar, Morislar, Ahmadullinlar, Axudjavalar paydo bo’lganga o’xshab, bu yerdayam Erkin Vohidov, Abdulla Oripov degan dahshatli odamlar paydo bo’ldi. Boshqa asosan… boltiqbo’yiga suyanardim men tarjima orqali. Mana shunday muhitda nima qildik, ammo judayam, menimcha… yoki ular bildirmasmidi… hammasi juda kuchli kommunistlar edi bizning domlalar. Lekin Ozod aka to’g’ri gaplarni aytardi. E’tiqodi menimcha… ko’pincha suyanganmiz u kishiga. Yaxshi bo’lardi, xullas. Domlalarimizdan ko’ra adabiyotning o’zi fikrimizni o’zgartirgan. Rus adabiyoti, boltiqbo’yi adabiyoti, jahon adabiyoti…

-Ayniqsa, boltiqbo’yi adabiyoti…

-Bu yaqinroq edi.

-Nimasi bilan yaqinroq edi?

-Yaqinligi, Vatan tuyg’usi bilan yaqin edi. Vatan tuyg’usi yo’q-da… bizda umuman bitta Vatan bor. SSSR degan. A, boltiqbo’yida undaymas-da, boltiqbo’yida hammasining o’z Vatani bor. Ana shu qattiq ta’sir qilgan. Ko’pchilikka emas, men o’zim bir kitobxon sifatida aytishim mumkin. Juda katta ta’sir qilgan.

-Kimlar?

-Masalan, rus adabiyotida Yevtushenkolar butun bir stadionlar to’lib tinglaydigan. Masalan, Toshkentga kelganda derazalar sinib ketgan. Hozirgi rus dramatik teatri bor edi. Ilgari bilim jamiyati madaniyatimi… bir narsa edi. Umuman, inson zoti kirib bo’lmaydigan, hammayoq sinib ketgan. Yevtushenkoni tinglash uchun keluvchilar bular. Bu 60, 65-yillar. Xureshchev ozgina shabada berdi-da, keyin qaytarib oldi. Ana shu paytda juda kuchli she’riyat paydo bo’ldi. Butun ittifoq miqyosida, uni to’xtatib bo’lmaydigan kuchga aylandi. She’riyat siyosatga,kuchga aylangan payti. Undan keyin mana shu narsa balandlashib boraverdi. Tazyiq ham o’shanga yarasha ketaverdi.

-60-yillardagi tazyiqlar qanaqa ko’rinishda bo’lgan?

-Tazyiqlar… Yozgan asaringiz bosilmaydi. U paytda bir narsangiz bosilmasligi og’ir holat hisoblanardi. Chunki agar bosilsa tirikchilik qilish mumkin. Buning ustiga bosilmaydigan narsa jamiyatga qarshi adabiyot hisoblangan. Kommunistik partiya bilan yo birga bo’lishingiz kerak, birgamasmisiz, demak dushmansiz. Ana shunaqa zamon, ammo shuni yorib chiqqan she’riyat bo’ladi. Asosan rus she’riyati, boltiqbo’yi… she’riyat ana shu qo’rg’onni bosib o’tib ketdi. Shundan keyin imperiya o’ylanib qoldi. Bu ketishda yomon bo’ladi. Inson o’zini o’zi anglab qoladi.

-60-yillar she’riyati to’g’risida biror nima eshitsak bo’ladimi?

-“Hamlet” masalan, 65 bo’lsa ham o’sha yillarda. Yo’q, to’xtang, Abdullaga qarshi yozganimdan boshlay. U “Najot qal’asi” deganda, KPSSga bag’ishlagan. Men o’sha kuni najot qal’si ko’krak qafasimiz deganman. Nomi “Og’riq”. 60-yillar deganda bir jarayonni aytdim-ku. Butun Ittifoq miqyosida bir yengil shabada esdi. Ya’ni Xureshchev domla Stalinni fosh qildi. Ya’ni juda ko’p zulm o’tkazganlarga jazo berdi xalq nomidan. Shu paytda Ittifoqda she’riyat birinchi darajaga ko’tarildi. Ya’ni fikr aytish imkoniyati paydo bo’ldi. Odamni qiynagan jamiyat, insonlar haqidagi necha yillar yolg’onning, marksizmning ruhiy dunyoga zararlari haqidagi olimlarning fikrlari chiqa boshladi. Eski unutilgan narsalarni esga olish boshlandi. Ya’ni qamoqxonalardagi odamlar ozod qilindi-ku. Qamoqxonalardagi olimlar, qarib qolgan intellegentsiya chiqdi. Ular o’z ishlarini qo’ldan kelgancha qila boshladi. Ularning chiqqani yaxshi bo’ldi. Ular o’z gapini aytib oldi, kitoblar yozildi. Unutilganlarning tiklanish jarayoni ketdi. Ana shu jarayonning ichida 60-yillarda Abdulla Oripov deganda biz o’rnimizdan turardik. Chunki birinchi milliy shoirimiz shu derdim. U pokiza, sof shoir edi. 60-yildan boshlab toki… yili aniq-da, 80-yilgacha. Shunda bir she’r bilan chiqdi. Najot qal’asi degan. Bu bizning qarashimizga to’g’ri kelmas edi. Najot qal’asi KPSS degan masalada chiqib qoldilar. Shundan keyin u bilan bo’ladigan qarashlarimiz, muammolarimiz o’zgardi. Shu ma’nodagi she’r yozdim.

O, ilhom axtardim seni dunyoda,

Qismat yelkasida yugurdim, yeldim…

….

….

Bu taxminan 80-yillardagi dunyoga qarashlarim. Boshqa adabiyotlarda bo’lmasa ham, she’riyatni hokimiyatga burish sezildi.

-Abdulla Oripov sizlarga yaqin bo’lganmi yoki…

-Shoir sifatida birga bo’lgan. Siyosatchi sifatida boshqacha bo’lgan. Endi bu odamning shaxsi bilan bog’liq. Uning haqi bor qaysi partiyada ishlash, kimga e’tiqod qilish har bir insonning huquqi. Chunki u o’zicha haq. Bizning an’anaviy kelayotgan 20-yillardan buyon, undan avval boshlangan Turkiston mavzui, erkinlik nimasiga biroz to’g’ri kelmas edi, meni nazarimda. Buni balki olimlar boshqacha tushuntirar. Ularning tushunchalari boshqacha bo’lishi mumkin. Men o’yladimki, bizning she’riyatimiz yolg’on bilan aralashib ketaversa, birinchidan jahon adabiyotidan uzilish bo’ladi, ikkinchidan millatni chalg’itish bo’ladi.

-O’sha siyosatni ichida yashagan odam yolg’on gapirishga majbur.

-Majbur desangiz ataylab qilayotganday, u chin yurakdan, e’tiqod bilan qilayapti (kuladi).

-Alisher Navoiy Husayn Boyqaroning vaziri bo’lgan.

-Endi zamonlarni oradan 500 yil naryoqqa o’tkazib qarasangiz u boshqacha. Chunki Husayn Boyqaro podsho bo’lgan holda Alisher Navoiyni pirim siz degan. Endi pir degani… Tavba, degan Alisher Navoiy, men qanday qilib pir bo’laman? Siz podshosiz, degan. Xo’p, men pir bo’ladigan bo’lsam, degan Husayn Boyqaro, ya’ni uniyam istagi bor, ana shu otga o’tirasiz degan. Bu ot Husayn Boyqaroning oti ekan-da. Boshqa odam o’tirsa sapchirkan. Ana shunga Navoiyni o’tqizgan. Navoiy chidagan.

-Navoiy chidaganmi, otmi?

-Endi ikkalasiyam chidagan-da (kuladi). Men u zamonda yashaganimda meni osishardi, dorga. Bu zamon qarang, hali osgani yo’q. Men xursandman bu zamondan.

-Boltiqbo’yidagi yangi adabiyotlar bilan tanishuv…

-82-yillarda ham u kitoblarni o’qish mumkin emasdi. Chet elda chiqadigan kitoblar. Boltiqbo’yidagi kitoblar ham chet elda bosilgan. Ammo biz tomonda bu narsalar bo’lmagan. 82-yillarda Latviyada Avtorxonovni, Soljenetsinni, Pasternakni… boshqa asarlar, yana Sosnoraning Frantsiyada chiqqan asarlari, Nobokovlar. Bular hali bizning jamiyatga kirib kelmagan. Ammo boltiqbo’yida bor, ular ham ikkilanib nima qiladi. Ularga bu kitoblarni topib bering, deb aytganim yo’q. Men yotadigan joyga kitoblarni qo’yib ketishadi. Men bir oy qolib ketganman. Bir haftaga borganman aslida. Umuman ta’qiqlangan, keyinchalik ta’qiqlangan adabiyotlarning hammasini men Latviyada o’qiganman. Chunki bu asarlar hali ommaviy emas. Ular ham dadil sizga shuni o’qing demaydi. Shunday yoningizga qo’yib ketadi. O’qib joyiga qo’yib qo’yaman-da, o’rniga boshqa kitoblar qo’yib qo’yiladi men aylanib kelgunimcha. Shunday odob bilan qilingan.

http://uz.adabiyot.uznet.biz/Dunyoda-aniq-fan-yoq

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: