“müsâdeme-i efkârdan” ne doğar?


Özbekler, bu gibi durumlarda “o’rgildim senlardan” diyor. Âh benim eskimez, solmaz, pörsümez yeni”den bîhaber âzâdlık “xodim”lerim âh! “Beni Allah tutmuş, kim eder âzâd.”

İmanlarını “şehâdet”le süslemiş, “Kur’an, vatan ve millet hâdimi”  Türkistan Cedidlerinin ruhlarını muazzeb eylemeden de kusabilirdiniz sadrınızdaki zehri…

Yazık! Bunca talib ehl-i sâlibin küfrüne?! Yeşil çuhaya sarılı bombayı gösterip içimizdeki beyinsizleri korkutan da o, bombayı yeşil çuhaya sarıp sarmalayıp içimizdeki beyinsizlerin eline tutuşturan da o…

İllâki tarihi tekerrür ettirecekseniz “Kadimci”lerin yerine gavurun dokuduğu çuhayı giyenleri ve o çuhayı bahane edip mukaddesâtımıza giydirenleri koyup okumanızı tavsiye ederim. (Cedid mi?  Şairin dediği gibi: “Hüzün ki en çok yakışandır bize / Belki de en çok anladığımız.” )

***

Tarix takarrur qilmoqda: Qadimchimisiz va yo jadidchi? – ozodlik.org

“Jadidchilik va qadimchilikka” bag‘ishlangan “Qurultoy”ning navbatdagi sonida Turkiyadan taniqli olim, Koch universiteti professori Temur Xo‘ja aka, Amerikada istiqomat qilayotgan eldoshimiz Ahmadjon, Shvetsiyadan siyosiy boshpana olgan, O’zbekistondagi “Alamli bobo” masjidining sobiq imomi Muhammadsolih Obutov, shuningdek O’zbekiston islom universiteti bitiruvchisi, hozirda Praga shahrida tahsil olayotgan Bahodirjon va www.ozodlik.org saytining muharrirasi Zebuniso studiyamiz mehmonlari sifatida ishtirok etishadi.

Bundan 100 yil oldin samarqandlik Mahmudxo‘ja Behbudiy Turkistonda jadid g‘oyalarini izhor qilar ekan, qadimchilikning taraqqiyot oyog‘idagi tushov ekanini urg‘ulagan edi. Bugungi eshittirishimizni boshlashdan oldin jadidchilikni o‘rgangan taniqli turkolog olima Ingaborg Baldauf bilan suhbatlashdik. Ingaborg Baldauf “Jadidlarning eng dolzarb g‘oyalaridan biri bu tafakkur. Tafakkur hozir kerak bo‘lmasa qachon kerak bo‘ladi? Jadidchilardan biri “Haqiqat to‘qnashuvlardan paydo bo‘ladi” degan. Jadidchilik o‘z quvvat kuchidan hech narsani yo‘qotgan emas. Bugun juda dolzarb” degan fikrni aytdi.

Ingaborg Baldauf: Haqiqat to‘qnashuvlarda tug‘iladi degan ular.

Ozodlik: Kim aytgan bu gapni?

Ingaborg Baldauf: Men buni 100 foiz bilmayman. Agar aniq esimda qolgan bo‘lsa, bu gapni birinchi bo‘lib 19 asr oxiri 20 asr boshlarida yashagan turkiyalik shoir, adib va mutafakkir Navmiq Kamol aytgan. Bu O’rta Osiyodan chiqqan gap emas. O’rta osiyoliklar buni turklardan meros qilib olgan.

Ozodlik: Jadidchilik bugun nima uchun muhim? Buni 1910 yilda Mahmudxo‘ja Behbudiy boshlagan bo‘lsa, 100 yil bo‘libdi. Bu savolga javob bugun ham qidirilmoqda. Ko‘plar ummatchilik, eskichilik ma’qul deyishayapti.

Ingaborg Baldauf xonim

Ingaborg Baldauf: Bilgan odamlarim, masalan Mahmudxo‘ja Behbudiy deysizmi, Abdurauf Fitrat deysizmi – ularning eng yaxshi tomoni shu bo‘lganki, ular boshqalarni emas, o‘zlarini ham tanqid ostiga olishgan. Ya’ni faqat “sizlarniki yomon” demas edi ular. Ular o‘zlarining xatosini, kamchiligini topib, yo‘qotishga intilar edi. Menimcha, mutafakkirning eng katta quvvati ham shunda bo‘ladi. Birovning xatosini hamma topa olishi mumkin. O’zining xatosini topish bu katta odamning, ulug‘vor odamning xosiyati bo‘ladi. Shu ma’noda jadidchilarning eng quvvatli tomoni ham o‘zini, ham boshqasini tanqid qilishlari bo‘lgan.

Ozodlik: Ular avvaliga o‘zlarini taraqqiyparvarlar deb atashgan-a?

Ingaborg Baldauf: Ularning ko‘p ishlatgan kalimasi taraqqiyparvar, yosh edi. Bu gap ham juda muhim edi. Ularning yosh kattaligi bilan ishi yo‘q edi. 80 yoshga borgan odam ham o‘zini yosh der edi. Ya’ni modern degan ma’noda yosh so‘zidan istifoda qilishar edi.

Ozodlik: Yosh buxoroliklar, yosh xivaliklar bo‘lgan.

Ingaborg Baldauf: Ular keyinroq siyosiy guruhlarga ham shu nomni bergan. Masalan Behbudiy yozgan narsalarni o‘qisangiz, siyosiy gaplarni hech nazarda tutmay turib yana ham shu odamlarni yosh deydi. “Samarqandning yoshlari unday qilsin, bunday qilsin” der edi. Bundan maqsad yoshlar emas, taraqqiyparvarlar edi. Eshakday oyoq ostini ko‘rma, tuyaday uzoqni ko‘zla deyishadi.

Ozodlik: Nima uchun biz bugun bu mavzuni ko‘tarib chiqdik? Bu narsani men Zebunisodan so‘ramoqchi edim. Zebuniso, mana siz internet nashrimizning muharrirasi sifatida o‘zbekistonliklar bilan har kuni muloqotdasiz. Ularning o‘y fikrlarini, qaysi maqolaga qanday fikrlar kelayotganini ko‘rib turasiz. Ba’zi sharhlar qo‘yiladi, ba’zilari yo‘q. Qo‘yilmagan sharhlarning ham soni mingta. O’ziga xos bir tarzda ijtimoiy tadqiqotlar institutining rahbariday ishlayapsiz. Eskichilikni, qadimchilikni talqin qilayotgan, modern hayotni istamayotgan yosh qatlamning borligini qanday izohlashimiz mumkin?

Zebuniso: Men gapimni Ingaborg Baldaufning gaplarini davom ettirish bilan boshlamoqchiman. Haqiqatan, jadidchilik fikrlar to‘qnashuvi bo‘ladigan bo‘lsa, bugun o‘zbek jamiyatida aynan fikrlar taqchilligi yuzaga kelmoqda. Fikrsizlikni niqoblash uchun aksar yoshlarimizning, jamiyatimizning aksar qismining qadimchilikni ya’ni “islomiy asoslarga qaytsak, hamma muammo o‘z-o‘zidan hal bo‘ladi” degan gapni o‘zlariga shior qilib, niqob qilib olayotganliklarida ko‘rayapman.

Zotan diniy e’tiqod, iymon masalasi har kimning shaxsiy ishi va jamiyatimiz bugun eski qadimchilik asoslariga, ya’ni islom asoslariga qaytayotgan ekan, buni qo‘llab-quvvatlash, bundan xursand bo‘lish kerakdir, lekin meni kundalik virtual muloqotda tashvishga solayotgan bir jihat shu: bizning saytimizga kiradigan, internetdan foydalanishni biladigan, aksariyati bugun xorijda tahsil olayotgan yoki muhojiratda ishlab qandaydir demokratik davlatlarda o‘rnashgan aksar yoshlarimiz bugun musulmonchilikni fikrsizlik uchun niqob qilib ishlatishayapti. Ular uchun bugun dunyoda bitta kitob bor va o‘sha kitobni o‘qish, balki usti yupqa ikkita-uchta tafsirni o‘qib qo‘yish, dunyoda shuncha yillardan beri insoniyat yaratgan ilm, tafakkurni tarozining birinchi tomoniga qo‘ysangiz, hammasini bosib ketadigan va buning hammasini inkor qiladigan bir asosga aylanayapti.

Fikrsizlik, ayniqsa bugungi yosh avlodning orasida ilmdan qochish, “Bitta kitobni o‘qidim bo‘ldi. Na tarix, na san’at, na adabiyot, na aniq fanlar, na ijtimoiy fanlarni o‘rganish kerak emas. Men musulmon bo‘ldim. Men e’tiqodimni bilaman. Men Allohni tanidim. Shuning o‘zi yetadi” deyishning o‘zi bugun odamni tashvishga soladigan jarayonga aylanib borayapti. Mening islom haqidagi tushunchalarim to‘g‘ri bo‘lsa, islom ilmga qarshi, taraqqiyotga qarshi din emas. Chinmochinda bo‘lsa ham har bir muslima va muslim ilm o‘rganmog‘i farzdir degan gaplar, adashmasam, Qur’ondan olingan gaplar. Jadidchilikning birinchi g‘oyasi ma’rifat bo‘ladigan bo‘lsa, yoshlarimizni nafaqat diniy, balki dunyoviy ma’rifatga oshno qilish bugun kun tartibiga juda bir dolzarb muammo sifatida qo‘yilishi lozim deb o‘ylayman.

Ozodlik: Ayni paytda studiyamizda o‘zbek yoshlarining bir vakili o‘tiribdi. Bahodirjon, mana siz Toshkent Islom universitetini tugatdingiz. Hozir Pragada tahsil olayapsiz. Islom asoslariga qaytish degan tushunchani tushuntirib bersangiz. O’zbek jamiyati nimaga islom asoslariga qaytishi kerak?

Bahodir: Agar “islom asoslariga qaytish” degan nuqtai nazarni ko‘rib chiqadigan bo‘lsak, avvalo O’zbekistondagi ahvolni ko‘rish kerak. Nima bo‘layapti va nima sodir bo‘layapti? Ya’ni O’zbekistondagi ko‘pgina yoshlar yoki bo‘lmasa ishchi kuchi chetga yoki G’arbga chiqib ketmoqda. Buning sababi nima?

Birinchidan, bunga bu insonning O’zbekistonda ish topa olmagani sabab bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

Ikkinchisi, O’zbekistonda biror bir ish qilmoqchi bo‘lsangiz, ish yuritmoqchi bo‘lsangiz, unga oldin hujjat taxlash kerak. Hujjat taxlash uchun kimningdir oldiga borish kerak va kimgadir pul berish kerak. Diniy tarafdan ko‘radigan bo‘lsak, bu mumkin emas. Buning jazosi juda katta bo‘ladi. Shu sababli aytadigan bo‘lsak, diniy asosga qaytish nima degani?

Diniy asosga qaytish degani har bir insonning avvalo iymoni, Zebuniso opa aytganiday, dunyodagi barcha kitoblarni oladigan bo‘lsak va Qur’onni oladigan bo‘lsak, Qur’on butun davlatdagi, butun dunyodagi kitoblardan ustun turadi. Xoh u tarozining birinchi pallasida tursin, xoh ikkinchi pallasida tursin.

Zebuniso: Demak, qolgan kitoblarni inkor qiladi demoqchimisiz?

Bahodir: Ya’ni Qur’onning o‘zidagi ilmni inson tushunib yetadigan bo‘lsa….

Zebuniso: Boshqa ilm kerak emas?

Bahodir: Agar tushunib yetadigan bo‘lsa, bu shunaqa ilmki, qolgan ilmlarni ustun qiladi. Ya’ni Qur’onda bir joyda yaratguvchi, parvardigor, Olloh deyilgan bo‘lsa, bir yulduz bilan qasam ichadi. Ya’ni Zuho yulduzi bilan qasam ichiladi deyilgan. Bu narsani olimlar 1992 yilda tadqiqot asosida aniqlashgan. Aytilmoqchi bo‘lgan sabab nima? Qur’on ilm majmuasi. Hamma ilm Qur’onning o‘zida bekitilgan.

Birinchidan, agar inson Qur’onning, iymonning tub mohiyatiga yetadigan bo‘lsa, hech qachon u boshqa davlatga borib pul qidirib yurmaydi.

Ikkinchidan, fohishalik. Uning ham yo‘lini oladi, to‘sqinlik qiladi. Pora berish. Hech kim borib pora bermaydi yoki poraga ish bitirmaydi.

Ozodlik: Demakki, tushunishimcha, O’zbekistondagi ijtimoiy tanazzul holati bois O’zbekiston jamiyati islom asoslariga, qadimchilikka qaytishi kerak. Temur Xo‘ja aka, mana yoshlarning fikrini eshitdingiz. Bundan 100 yil oldin sizning padari-buzrukvoringiz Buxorodagi qadimchilikka qarshi “Yosh buxorolik” bo‘lib chiqib, yangiliklarga intilgan edi. Bugun esa buning teskari jarayonini ko‘rayapmiz. Buni izohlashning imkoni bormi?

Professor Temur Xo‘ja

Temur Xo‘ja: Albatta. Buni izohlash uchun shuni eslashimiz kerak. Birinchidan, bilasiz chor mustamlakachiligi davrida chor hokimiyati o‘z territoriyasidagi musulmonlarning, turkiy xalqlarning – bu ozarbayjonlar, tatarlar, Qrimdagi tatarlar, Kavkaz hamda Turkistondagi aholining yangi fikrlar, ma’rifat bilan shug‘ullanmasliklariga harakat qildi. Chunki ma’rifat kirgan yerda milliy uyg‘onish bo‘ladi. Milliy uyg‘onish bo‘lsa, chor mustamlakachiligiga qarshi aholi uyg‘ongan bo‘lardi. Shu sababdan chor Rossiyasi shunday siyosat olib bordi. Bu yerlarda ma’rifat, taraqqiyparvarlikka qarshi kurash olib borildi. Chor Rossiyasining hokimiyati va ularning bu mintaqalardagi amaldorlari qadimlar bilan ish birligi qildilar. Chor Rossiyasi jadidlarga qarshi kurashib, qadimiylar deb atalgan kishilarni, guruhlarni qo‘llab-quvvatladilar. Chunki chor Rossiyasi qadimiylardan chor hukumatiga qarshi tahlika kelmasligini bilardi. Ma’rifatparvar, taraqqiyparvar, jadidchi deb atalgan kishilar milliy davlatlar tuzish va chor Rossiyasidan qutulish uchun xalqni uyg‘otadi degan fikr bor edi.

Zebuniso: Temur aka, kechirasiz, qadimchilar deganda o‘sha paytda amallarda o‘tirgan aksar din peshvolari, asosan ulamolarni nazarda tutayotganingizni ochiqlash kerak, deb o‘ylayman.

Temur Xo‘ja: To‘g‘ri, Zebuniso yaxshi aytdingiz. Bu yerda shuni ham aytish kerak. Qadimchilar deganda bularni batamom dindor kishilar, mullalar deb o‘ylamaslik kerak. Chunki jadidchilarning muhim bir qismini muftiylar, qorilar va dindor kishilar tashkil qilardi. Faqat ular yangilik tarafdori bo‘lganlar. Ichida qadimiy tarafdori bo‘lgan savodsiz kishilar ham bo‘lgan. Aytganimizday dindor kishilar ham bor. Bu yerda bular o‘rtasida yo‘nalish farqi bor. Qadimchilarni dindor, jadidchilarni esa dinga qarshi deb tushunish juda ham xato bo‘lardi. Mahmudxo‘ja Behbudiyning o‘zi muftiy edi. Munavvar qori bo‘lsa katta bir qori edi.

Ozodlik: Muftiy bo‘lsa ham, din peshvosi bo‘lsa ham o‘zining salaflari, hamkasblari tomonidan kofir deb e’lon qilindi.

Temur Xo‘ja: Ha. Demakki, taraqqiyotga qarshi bo‘lgan guruhlar jadidchilarni kofir deb hisobladi. Faqat bu juda ham qiziqarli. Qadimiylar jadidchilarni kofir deb, borib chor Rossiyasi amaldorlari bilan hamkorlik qildilar. O’zlari kofirlar bilan ish qilib, o‘zlaridan chiqqan taraqqiyparvar muftiy, qori bo‘lgan kishilarga qarshi kurashdilar.

Chorizmning oxirgi paytlarda jadidchilik ancha kuchayib bordi, lekin sovet ittifoqi boshlanishi bilan birga jadidchilarga ikkinchi bir zarba urildi. Sovet hukumati ham shu tuproqlarda o‘z hokimiyatini doimiy qilish va bu yerdagi aholining uyg‘onmasligi uchun taraqqiyparvarlarga qarshi kurash olib borib, jadidchilik sovet davrida qatag‘on qilindi. Jadidchilar hibsga olindi, 1938 yilda o‘ldirildi. Shu bilan birga jadidchilik to‘g‘risida ma’lumot olish, ma’lumot tarqatish ham man qilindi.

Faqat biz bir narsaga e’tibor bersak, Moskva ayniqsa Turkiston, Ozarbayjon, Kavkaz xalqlarini ikkinchi jahon urushiga jalb qilish uchun to‘rtta muftiylikni qayta tuzdilar. Faqat tuzar ekanlar, bunda ilg‘or fikrli emas qadimiy fikrli muftiylarni olib keldilar. Sovet davri bo‘yicha bir narsa ochiq oydin ko‘rinayaptiki, muftiyliklarga har doim qadimiychilarni himoya qilgan kishilar keldi. Chunki sovetlar ham ilg‘or fikrli kishilarga yo‘l bermaslik kerak ekanligini bilardi. Chor davrida ham, sovetlar davrida ham Rossiyaning hukmronligi faqat qadimchilar bilan bo‘lib jadidchilarga, taraqqiyparvarlarga qarshi kurashdilar. Buning natijasida Turkiston xalqi o‘rtasida jadidchilik to‘g‘risidagi ma’lumotlar juda ozayib ketdi.

Faqat Gorbachyovning islohotlari bilan boshlanib, oshkoralik davrida jadidizmga qiziqish boshlandi. Begali Qosimov kabi ko‘p sonli olimlar chiqib, jadidchilik davri to‘g‘risida aholiga qayta ma’lumot bera boshladilar. Ammo, afsuski, bu ish ham sovet ittifoqining oxirgi paytida va Turkiston davlatlarining mustaqilligidan keyin biroz pasayib borib aholiga bu to‘g‘rida to‘liq ma’lumot berilmadi.

Afsuski, hozir men ikkinchi asosiy sababga o‘tayapman, O’zbekistondagi hozirdagi siyosiy, ijtimoiy tanazzul sababli ko‘p yoshlar o‘tmish davrini yaxshi bilmaganlari, jadidizmni yaxshi bilmaganlari sababli ular faqat yana qadimiylar yo‘lidan borib “Biz faqat Islom dinining negiziga qaytamiz. Qur’oni Karimga qaytamiz” deb asosan yana taraqqiyparvarlik, ma’rifatparvarlikdan ajralib qolayapti. Albatta, hammamiz musulmonmiz. Islomga qaytish, Qur’oni Karimga qaytishda xatoli narsa yo‘q. Xato narsa taraqqiyni qaytarib “Biz shu narsaga qaytaylik” deb ikkinchi bir xatolikka yo‘l qo‘ymoqdalar.

Ozodlik: Shuhrat Abbosov suratga olgan “Olovli yo‘llar” filmida Qo‘qon hokimi Medinskiy “Gazetadan ko‘ra Qur’on sadolari yangrab turgani xavfsizroqdir” deydi. Mana O’zbekistonda buni ko‘rayapmiz. Erkin matbuot yo‘q. Marhamat Zebuniso.

Zebuniso

Zebuniso: Temur aka, bu fikrlaringizdan menda yana bir o‘y tug‘ildi. Masalan hozirgina siz, sizdan oldin Bahodirjon aytdiki, O’zbekistondagi ijtimoiy tanazzul, balki iqtisodiy tanazzul odamlarni qadimchilikka, islom asoslariga qaytishga va uni qaysidir darajada ideallashtirishga majbur qilayotgandir. Poraxo‘rlik, porasiz ish bitmasligi, adolatsizlik va hokazo.

Lekin tashvishli bir jarayon shundaki, bugun O’zbekistondan tashqariga chiqib dunyoning ilg‘or demokratik davlatlariga, aynan o‘zlarining diniy e’tiqodini kafolatlab qo‘ygan davlatlarga chiqib ketgan minglab, balki 10 minglab o‘zbek yoshlari bugun demokratiya tuprog‘idan turib demokratiyani inkor qilish va buni yana o‘sha qadimchilik g‘oyalari bilan “Demokratiya va islom bir biri bilan mutloq teskari tushunchalar. Demak, bugungi G’arb taraqqiyoti biz uchun harom” degan bir fikrlarga yetib kelayapti.

Men shu o‘rinda Muhammadsolih Obutovdan so‘ramoqchiman. Buning ildizi nimada? Nima uchun bugun demokratik davlatga chiqib zulmdan, poraxo‘rlikdan ozod bo‘la turib yoshlarimiz fikrlashini, mayli o‘sha islomiy e’tiqodining ustiga yangi ilmlar o‘rganish, izlanish, demokratik bir davlat tuzilishini o‘rganish va ertaga borib O’zbekistonda ham musulmonlarnig e’tiqodini eng maksimum darajada kafolatlaydigan demokratiya ekan, degan ma’noda demokratiyaga quchoq ochish o‘rniga aksildemokratlarga aylanishayapti? Buning sababi nimada deb o‘ylaysiz?

Muhammadsolih Obutov: Avvalo men ba’zi bir eshitgan gaplarim bo‘yicha xulosamni yoki tushunmagan joylarimni aytmoqchi edim. Zebuniso “Musulmonlar hozirgi mavjud ilmlarni inkor qilayapti” dedilar. Faqat qadimchilikka qaytish degan iborani “Musulmonlar faqat Qur’on va hadis tarafdori va boshqa narsalarni inkor qilayapti. Mana shu narsa qadimchilik” degan mazmunda sharhladilar va shunday gap aytdilar.

Zebuniso: Muhammadsolih aka, kechirasiz, men shu yerda bir izoh berib o‘tay. Men buni Ozodlik saytiga kelayotgan va qaysidir qismi dunyo yuzini ko‘rmayotgan sharhlarga tayanib turib aytdim. Zotan ularda biz qaysi mavzu uchun sharhga imkon bersak, bularning aksariyati dunyoviy, siyosiy, ijtimoiy jarayonlar mavzui, shular haqida fikr bildirar ekan, sharh jo‘natuvchilarning 90 foizga yaqini “Dunyoda hamma muammoning bitta yechimi bor. Bu islomiy davlat, bu xalifalik, bu Qur’on. Faqat shu. Kompyuter texnologiyasi haqida gapirasizmi, ishsizlik haqida gapirasizmi, faqat bitta gap. Boshqa hamma narsa inkor qilinadi. Shu ma’noda men umumiyatla musulmon dunyosi yoki O’zbekiston dunyosi haqida enmas, aynan Ozodlik saytiga kelayotgan sharhlar asosida shunaqa xulosani aytdim.

Muhammadsolih Obutov

Muhammadsolih Obutov: Avvalo men bu yerda faqat o‘sha tarixdagi mana shu tushunchalar – jadidchilik va qadimchilik iboralari to‘g‘risida o‘z tushunchamni aytsam. Keyin sizning savolingizga qaytsam. O’zbekistonning 100 yil oldingi tarixiga qaytadigan bo‘lsak, u paytda endi O’zbekiston emas Turkiston bo‘lgan. O’sha davrdagi bizning tariximizda Buxoro amiri, Qo‘qon xonligi, Xiva xonligi kabi xonlar va o‘shalarning atrofidagi oz sonli ulamolar shu ahvolda yashaganlar. Davlat otadan bolaga qolib yoki urushib bir biridan tortib olib – mana shu tarzda hayot ko‘p asrlar davom etib kelgan. Shunaqa hayot tarzining tarafdorlari qadimchilar hisoblanadi. O’sha paytda xonliklar chor Rossiyasiga qaram bo‘lib qolganliklaridan keyin o‘sha paytdagi voqelikni tushungan, xalqning bu ahvolda yashashi mumkin emasligini bilgan, hamma tarafdan o‘zgarish qilish tarafdori bo‘lganlar, yangilik tarafdori bo‘lganlar jadidchilar edi. Qadimchilik tarafdorlari ham, jadidchilik tarafdorlari ham, bir narsani tushunishimiz kerak ediki, aynan musulmonlar edi.

Ozodlik: Biz buni inkor qilmayapmiz. Mana buni Temur Xo‘ja aka ham aytib o‘tdi. Alhamdulillah, hammamiz musulmonmiz.

Muhammadsolih Obutov: U paytda Turkiston diyorida na demokratik, na kommunistik va na boshqa g‘oyalar va tushunchalar yo‘q edi. Musulmonlarning bir qismi oldingi hayot tarafdori bo‘lgan bo‘lsa, bir qismi hozirgi dunyo talabiga javob beradigan hayot tarzining tarafdori bo‘lishgan. Ya’ni shu ma’noda ularning orasida ixtilof bo‘lgan. Vallohu alam. Jadidchilik va qadimchilik tarafdorlari mana shunday tushunilsa, bizning hozirgi zamonamizga, hozirgi voqeligimizga mana bu terminlarning aloqasi yo‘q deb o‘ylayman.

Ozodlik: Demak, jadidchilikning bugungi kunga aloqasi yo‘q, degan fikrni bildirdi Muhammadsolih Obutov. Eslatib qo‘yishimiz kerak, jadidlar o‘zlarini taraqqiyparvarlar deb atashgan. Bularning birinchi ismi o‘zi taraqqiyparvar bo‘lgan. Shu o‘rinda musofir bo‘lmaguncha musulmon bo‘lmaysan degan gap bor. Okean ortidagi suhbatdoshimiz bizni jimgina eshitmoqda. Ahmadjon, sizning fikrlaringiz qanday? Jadidlarning bundan 100 yil oldin aytgan taraqqiyparvar g‘oyalari bugun dolzarbmi?

Ahmadjon: Mana men har xil fikrlarni eshitdim. E’tirozlarim ham, qo‘shiladigan taraflarim ham bor. Birinchidan, jadidlar, siz to‘g‘ri aytdingiz, tarixda o‘zbeklardan kelib chiqmagan. U 19 asr oxirida Tataristondan boshlandi. Mana Zebuniso opa ham ularning maktab ochganligini, yosh avloddan tarbiya boshlaganini aytdilar. Yaqinda o‘qib qolgan narsamda aytilganki, jadidchilar o‘zlarining ta’limotlari asosida uch yilda beradigan saboqni bir yilda berishgan. Juda ham qiziq holat bu. O’zbekiston mustaqil bo‘lgandan keyin ham bunday qaraganingizda, oldingi jadidchilar bilan hozirgi O’zbekistonning holati xilma-xil bo‘lsa ham lekin bir-biriga o‘xshaydi.

O’zbekiston mustaqil bo‘lgandan, turk litseylari ochilgan edi. O’shanda odamlar orasida “Ular namoz o‘qishar ekan. Ular islomni ham o‘rgatishar ekan” degan gap tarqalgan edi. Mening bir nechta og‘aynilarim, do‘stlarim turk litseyini bitirishgan. Ular hozir chet elda. O’shalar ikkita-uchta-to‘rtta tilda bemalol gaplashishadi. Yoshligida islom bilan qanaqa ilm olishganligiga bular dalil bo‘ladi deb o‘ylayman. Mavzudan chetga chiqmaymiz deydigan bo‘lsak, umuman jadidchilar o‘zlarini musulmon deb aytgan. Lekin bu yerda ikkita masala bor. Mana siz “Behbudiyni kofir deb e’lon qilishgan” dedingiz. Agar u “Qur’on yoki islom ta’limotlari hozirgi zamonga to‘g‘ri kelmay qoldi. Endi biz mana shu narsaga qo‘shib, yangi ta’limotlar bilan chiqishimiz kerak” degan bo‘lsa, uni kofirga chiqargan bo‘lishlari mumkin. Hozir ham buni ba’zi demokratlar aytadi. Islom nuqtai nazaridan bu mumkin emas. Chunki islom to qiyomatgacha Alloh taolo Qur’onda tushirgan hukmlar bilan hukm qilinadi. Alloh taolo boshqa huklar bilan hukm qilishni man qilgan.

Ozodlik: Ahmadjon, kechirasiz. Men savol qo‘ydim. Bundan 100 yil oldin Behbudiy tomonidan aytilgan jadidchilik g‘oyalari bugungi kunda dolzarbmi?

Ahmadjon: Dolzarbligi nimada? Dolzarbligi shundaki, O’zbekiston ichkarisiga qarasangiz, yoshlar ma’rifatdan juda ham past. O’zbekistondan tashqaridagi odamlar erkinlikka juda ham boy. Lekin ularda shu narsani to‘g‘ri yo‘lga soladigan odam yo‘q. Men o‘zimdan kelib chiqadigan bo‘lsak, misol uchun demokratiyaning ham o‘z o‘rni bor. Islom hech qachon ilmga yoki boshqa narsaga qarshi bo‘lmagan. Demokratik kuchlar bilan, mana ko‘rdingiz 13 may ittifoqida mana musulmonlar, mana Muhammadsolih akalar ham qatnashdi. Bu nimadan dalolat beradi? Zebuniso opa aytganlariday, chet eldagi musulmonlarning hammasi ekstrim yoki hammasi faqat diniy davlat qurish maqsadida yashamayapti. To‘g‘ri hozir bitta harakat qilish kerak. Bu harakat qanaqa bo‘ladi? Biror bir lider atrofida to‘planish mumkin bo‘ladi. Chunki har bir odam o‘zicha harakat qilib, “Men jadidchiman” deb hozirgi paytda ayta olmaydi.

“Qurultoy” boshlovchisi

Ozodlik: Ahmadjon hozir “Mahmudxo‘ja Behbudiy Qur’onga qarshi gap gapirgan bo‘lsa, uni kofir deb e’lon qilgan bo‘lishlari mumkin” degan taxminni bildirdi. Bu o‘rinda Temur Xo‘ja akaning bilimlariga biz ehtiyoj sezamiz. Temur aka, siz tarix qatlarini yaxshi bilasiz. Mahmudxo‘ja Behbudiyni nima uchun qadimchilar yomon ko‘rganiga oydinlik kiritsangiz.

Temur Xo‘ja: Bir narsani aytish mumkin. Qadimiylar Mahmudxo‘ja Behbudiyga bu kofir deb tuhmat qilib, keyin chor Rossiyasining amaldorlari bilan qo‘lni qo‘lga berib hamkorlik qilar edilar. Bu ishning g‘alati bir tomoni. Albatta, Ahmadjon hali yosh. Behbudiyni, u davrni bilmaydi. Bu kishi hozir taxmin qilayapti. “Behbudiyni kofir deyishgan bo‘lsa, u Qur’onga qarshi bir narsalar aytgan bo‘lishi mumkin” deb taxmin qilayapti. Ammo bir narsa borki, buni ayniqsa yoshlar juda ham yaxshi o‘rganishi kerak. Inson bilmagan mavzuida taxmin qilmaydi. Bu islom diniga ham qarshi narsa. Chunki islom dini tuhmat va ig‘vogarchilikni man qiladi. Bir ishni aniq bilmasangiz, uni qalb ko‘zi bilan ko‘rmasangiz, unga “Balki bunday bo‘lishi mumkin” deb taxmin yuritish kufr bo‘ladi. Shuning uchun yoshlarga tavsiyam shuki, biror narsani chuqur o‘rganib olgandan keyin u to‘g‘risida o‘z fikringizni, mulohazangizni bildiring. Bilmagan mavzuda “Agar u kishiga yomon degan bo‘lsalar, har holda yomonlik qilgandir” deb aytish ig‘vogarchilik bo‘ladi va bu islom diniga juda ham g‘alati narsa. Chunki islom dinining asosiy printsiplaridan biri kishilarga qarshi ig‘vogarchilik, fitna-fasod qilmaslik. Shu nuqtai nazardan buni aniqlash kerak. Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘zi muftiy bo‘lgan. Islom dinini juda ham chuqur bilgan va islomiy asarlar yozib qoldirgan ilg‘or fikrli, ma’rifatparvar, turkistonlik ziyoli edi.

Ozodlik: Temur aka, kechirasiz, shu yerda bir savol o‘rtaga chiqdi. Mana Muhammadsolih Obutov “Jadidlik g‘oyalari o‘z vaqtida kerak edi. Hozir kerak emas” degan fikrni bildirdi. Siz shunga aniqlik kiriting.

Temur Xo‘ja: Albatta, bu gapning to‘g‘ri tomoni ham bor. Jadidchilik o‘sha paytdagi sharoitdan tug‘ilgan ma’rifatparvar taraqqiy harakat edi. O’sha davrdagi sharoit bilan O’zbekistondagi yoki dunyoning boshqa qismidagi sharoitlar bir emas. Bugun O’zbekistonda aholining bir qismi maktab, madrasa ko‘rib ta’lim tarbiya olgan kishilar. Demak, jadidchilikning ba’zi tomonlari u yerga to‘g‘ri kelmaydi. Faqat bugungi jadidchilik, bugungi ma’rifatparvarlik deb aytilishi kerak.

Birinchidan, taraqqiyparvar yoki demokrat bir kishi bo‘lishning asosiy negizlaridan biri insonga hurmat. Buni islom dini ham targ‘ib qiladi. Insonni hurmat qilish, insonning haq-huquqlarini hurmat qilish. Afsuski, O’zbekistonda bugun inson va insonning haq-huquqlari hurmat qilinmayapti. Demokratik fikrdagi kishilarga hujum qilinayapti, qamoqqa otilayapti. Xuddi shunday muomala dindor kishilarga ham bo‘layapti. Demakki, O’zbekiston kabi mamlakatlardagi diktatura tuzumidan kelib chiqishi natijasida bunday fikr bor. “Biz bunga qarshi 19-asr oxiri 20-asr boshidagi jadidchilikni qayta tiklaylik” deb hech kim da’vo qilayotgani yo‘q. Faqat jadidchilik davridagi fikrlar, bu ilg‘or fikrlar bizga yo‘l ko‘rsatishi mumkin. Bugungi kunda qanday taraqqiyparvar bo‘lish mumkin? Bugungi kunda demokratik tusda bir kishi bo‘lish uchun, bugungi kunda O’zbekistonni, Qozog‘istonni, Turkmanistonni, Qirg‘izistonni, Tojikistonni demokratik bir davlatga aylantirish uchun nima qilish kerak deganda “Eski jadidchilikni olib kelaylik” deb da’vo qilinishi mumkin emas. Bugungi sharoitga ko‘ra, taraqqiyparvar, ilg‘or yo‘ldan ketib, insonni va insonning haq-huquqlarini hurmat qilish kerak.

Qarang shariat davlatidan gap ochadilar. Dunyoda uning ba’zi namunalari bor. Mana Afg‘onistondagi tolibonlar, Pokistondagi vaziyat, Erondagi vaziyat. Bularning hammasi “Biz shariat davlatini tuzdik” deydi. Ammo zo‘ravonlik qilayaptilar. Insonni hurmat qilmasdan insonning haq-huquqlarini poymol qilayaptilar. Albatta, ular haqiqiy ma’noda islom davlatini tuzgan emas. Ammo bu yerda asosiy savol shu bo‘ladi: islom davlatini kim tuza oladi va qaysi negizlar asosida tuza oladi? Zo‘ravonlik, inson haq-huquqlariga hujum qilish bilanmi yoki demokratik printsiplarga ko‘rami?

Qarang, G’arb davlatlarida ham xristianlik bor. Ammo u yerda xristian davlatini tuzishday bir da’vo yo‘q. Albatta, har kim o‘z cherkoviga, o‘z masjidiga borib ibodatini qiladi. Ammo bu yerda xuddi Erondagiday zo‘ravonlik qilib barcha ayollarning boshini yopishi, hatto chet eldan kelgan ayollar ham samolyotdan Eron tuprog‘iga oyoq bosayotganda boshlarini ro‘mol bilan o‘rashlari kerak,bunday zo‘rlik yo‘q. Bu zo‘ravonlik bo‘ladi. Agar bunday zo‘ravonlik deb islom davlati da’vo qilinsa, bu alohida bir masala bo‘ladi.

Zebuniso: Temur aka, men shu yerda Abdulla Iskandar qo‘ygan savolga bir fikr bildirmoqchiman. Mening nazarimda, bugun qadimchilik va jadidchilik o‘rtasidagi kurash bu bor narsa va bu dolzarb kurashga o‘xshaydi. Shaxsan men uchun jadidchilik, taraqqiyparvarlik va har qanday fikrga ochiqlik bo‘ladigan bo‘lsa, fikrlar xilma-xilligi bo‘ladigan bo‘lsa, bugun bizning jamiyatimizda bir totalitar fikrlash o‘rnini ikkinchisi egallayotganday. Oldin kommunistik totalitarizm bo‘ladigan bo‘lsa, bugun esa qaysidir ma’noda diniy totalitarizmga ketayotganga o‘xshaymiz. Demak, qaysidir yo‘l kimningdir talqinida islomga, shariatga to‘g‘ri kelmaydiganday ko‘riladigan bo‘lsa, yoppasiga bunig hammasini – ilmlarni, zamonaviy texnologiyalarni qo‘shib inkor qilishga og‘ishlar kuzatilayapti.

Ozodlik: O’sha Navmiq Kamolning aytgan gapi. Haqiqat firklarning to‘qnashuvida degan narsa 100 yil oldin aytilgan va bugun juda dolzarb.

Zebuniso: Temur aka, men bizning saytimizda bo‘ladigan bahslarni kuzatib shunday fikrga keldimki, agar kimdir o‘sha islomiy ko‘z qarashda bahslashayotganlar orasiga qaysidir ma’noda dunyoviyroq fikr tashlasa, birpasda asosiy mavzu qolib ketib, hamma o‘zgacharoq fikr bildirganga yopirilib ketadi, uning ustiga mag‘zava ag‘darishga, uni haqorat qilishga o‘tishadi. Men bu yerda o‘zgacha fikrga toqatsizlikni ko‘rayapman.

Men yana boya qo‘ygan savolimga javob olishni istagan bo‘lardim. Demokratiyani hech kim bu yerda ideal tuzum deyayotgani yo‘q, lekin shu paytgacha inson haqlarini, birinchi galda musulmonlarimiz haqlarini bunchalik yaxshi bir kafolatlayotgan tuzum yo‘q bo‘lgani uchundirki, bizning ulamolarimizning aksariyati bugun dunyoning eng katta demokratik davlatlaridan boshpana topgan. Nima uchun bugun aksariyat demokratik G’arbga intila turib, undan himoyat topa turib demokratik g‘oyalarni inkor qilishga, yana qadimchilik asosida inkor qilishga yetib kelayapti? Mana shu narsa bugun o‘ylanishi kerak bo‘lgan narsa.

Ozodlik: Bu savolni biz Muhammadsolih Obutovga bersak.

Muhammadsolih Obutov: Bu savol boya ham berildi. Umuman olganda, mening fikrimcha, hozir islomiy davlat qurish masalasi kun tartibiga qo‘yilayotgan bo‘lsa, bu hammasi islomga muhabbati bo‘lgan yosh mo‘min musulmon, chuqur ilmli bo‘lmagan odamlar tomonidan bu nuqtaga e’tibor berilishi, bu haqda gapirilishi, ya’ni musulmonlar uchun “Demokratiya kufr. Kommunistik g‘oya kufr. Islom haq g‘oya. Ollohning g‘oyasi” degan asos matn bor va bu shunday tushuniladi. Bunga gap yo‘q. Bu to‘g‘ri. “Bundan bu yog‘iga nima qilish kerak?” degan tomonda agar jiddiy islom olimlari yo‘l ko‘rsatmasa, ko‘p odamlarni shu yerda gangitadi. Minglab, millionlab dindorlarimiz mana shu masalada to‘xtayapti.

Ozodlik: Demak, mening tushunishim bo‘yicha, “demokratiya kufr” degan narsani to‘g‘ri deb bilasiz-a?

Muhammadsolih Obutov: Ya’ni buning tagi shuki, qonunlar Ollohniki emas va qonunlar insonlarning o‘zi tarafidan chiqarilganligi hamda insonlar shu asosdan yashab yotganligi uchun bu islom nuqtai nazaridan to‘g‘ri emas. Har bir odam buni shunday deb bilishi kerak. Bu yerda boshqa masala bor. Endi bizning hozirgi voqeligimiz, hozirgi mavjud hukmlar, butun dunyoda yurib turgan xalqaro qonunlarning hammasi, biz bilamizki, islomiy qonunlar asosida emas. Bu bugunning voqeligi. U narsani tan olish va u bilan murosa qilish, unga muvofiq yo‘l asosida yashash – mana bu islomning talabi. Islom mavjud narsani yo‘q qilish tarafdori emas. Islom uning haqqini tan oladi va ayni paytda uning o‘zinign yo‘q bo‘lib ketishiga yo‘l qo‘ymaydi. Mening aytmoqchi bo‘lganim shuki, islomiy davlatning bo‘lishi, u qanday bo‘ladi va qachon bo‘ladi men bilmadim, mabodo bo‘lsa, u narsa yaxshi deb hisoblanadi. Ammo u narsa qanday bo‘lishi haqida hozir nafaqat o‘zbek musulmonlari balki butun dunyo musulmonlarida yagona, hamma tomondan tasdiq qilingan kontseptsiya yo‘q, manhaj yo‘q. Hizbut-Tahrirning o‘zining yo‘nalishi bor, Al-Qoidaning o‘zining yo‘nalishi bor, yana boshqa turli xil firqalar, toifalar, jamoalar bor va ularning o‘ziga yarasha fikrlari bor. Hozir hech kim bilmaydi, tasavvurga ham ega emas, uning ilmiy yoki hayotdagi mavjud aqliy asosda tasdiqlangan manhajiga musulmonlar hozir ega emas.

Ozodlik: Muhammadsolih kechirasiz. Men shu o‘rinda yosh musulmonlar vakili Bahodirjonga so‘z bermoqchiman. Siz ham shu fikrdamisiz? Demokratiya kufrmi?

Bahodir: Men bu fikrga qo‘shilaman. Muhammadsolih aka aytgan qonunlarning, ya’ni inson o‘ylab chiqargan qonunlarning Olloh ishlab chiqargan, ya’ni Olloh buyurgan qonunga nisbatan qarshi bo‘lganligini men bir fikr bilan oydinlatmoqchi edim.

Demokratiyada o‘g‘irlik qilgan qamoqqa solinadi. Unga o‘g‘irlagan narsasiga qarab turib jazo muddati belgilanadi. Lekin u inson bitta narsani o‘g‘irlab qo‘ydi. Qamoqqa kirgandan keyin u yerda undan ham ashaddiy bo‘lgan o‘g‘rilar yoki qotillar bilan birga hayot kechiradi. Bu insonning ongi u yerda shunaqa shakllanadiki, u qamoqdan bundanda ashaddiy bo‘lib chiqadi. Bu inson uch-besh yildan keyin yoki amnistiyaga tushib chiqqandan keyin endi o‘g‘irlik emas, qotillikkacha borishi mumkin. Qur’onda bunga nisbatan berilgan javobda shunday aytiladiki, agar inson o‘g‘irlik qildimi, uning qo‘lini kesing, deyiladi. Inson qo‘lining kesilishi umumiy jamoa o‘rtasida qilinadi. Uning oilasiga, qarindosh-urug‘iga, sha’niga dog‘ tushiriladi. Inson o‘g‘irlik qilishdan oldin “Agar o‘g‘irlik qilsam, mening oila a’zolarim, urug‘-aymog‘im sharmanda bo‘ladi. Yetti avlodimizga dog‘ tushadi. Shu sababli men o‘g‘irlik qilmasligim kerak” deb ongida, qalbida shu narsani tasavvuriga yetkazadi.

Ozodlik: Tushundim. Bahodir, sizning yoshingiz nechada?

Bahodir: 25 da.

Ozodlik: Bahodirni kuni kecha Toshkentdan keldi desak ham bo‘laveradi. Toshkent Islom universitetining bitiruvchisi. Uni O’zbekistondagi, ayniqsa Toshkentdagi yoshlarning bir vakili sifatida eshitayapmiz. Ahmadjon, siz bunga nima deysiz? Siz ham demokratiya kufr degan fikrdamisiz?

Ahmadjon: Bu mening fikrim emas. O’zini taqvoli musulmon deb hisoblagan hamma odam shu fikrda bo‘lsa kerak. Chunki bundan boshqa yo‘l yo‘q.

Ozodlik: Kechirasiz, Ahmadjon, sizning yoshingiz nechada?

Ahmadjon: 31 da.

Ozodlik: O’zbekistondan qachon chiqib ketdingiz?

Ahmadjon: Taxminan to‘rt yil oldin.

Ozodlik: Hozir siz AQShda yaxshigina ishda ishlayapsiz. Men buni bilaman, ammo oshkor qilmayman. Har holda intellektual bir ishda ishlayasiz. Siz chet elga chiqa olgan o‘zbekistonlik ilg‘or fikrli yoshlardansiz. Kechirasiz Ahmadjon, hozir studiyaga qaytsak va Zebunisoga so‘z bersak.

Zebuniso: Hozir Muhammadsolih akaga, Ahmadjon va Bahodirga mening bir savolim bor edi. Adashmasam, dunyoda uchta davlat o‘zini shariat asoisida ish yuritayotgan davlat deb e’lon qilgan. Bular Saudiya Arabistoni, Pokiston va Eron. Mana shu davlatlarni sizlar qaysidir ma’noda islomiy davlatning modeli deb bilasizlarmi?

Ahmadjon: Men bu davlatlarni qanaqadir ma’noda islomiy qadriyatlarni hurmat qiladigan, islomiy qonunlarga ozgina bo‘lsa ham amal qiladigan davlatlar deb bilaman. Lekin men birortasini 100 foiz sof islom tushunchalariga mos islomiy davlat deb bilmayman.

Muhammadsolih Obutov: Hozirgi kunda yer yuzida haqiqiy, ya’ni hamma musulmonlar tan oladigan islomiy davlat yo‘q. Saudiya ham, boshqasi ham islomiy davlat emas. Bu davlatlarda islomning, vallohu alam, 50 foiz hukmi ham yurayotgani yo‘q. Zebuniso bunday tushunishimiz kerak: bitta bo‘lishi kerak yer yuzida. U O’zbekiston islom davlati, Turkmaniston islom davlati, Amerika islom davlati deganday 100 ta bo‘lmasligi kerak. Bu narsa yer yuzida bitta bo‘lishi kerak. Shuning uchun ham hozirgi mavjud davlatlarning birortasi islom davlati emas. O’zining ichki muammolari bilan aralashib yotgan, ammo islomga ancha-muncha amal qiladigan davlatlar.

Ozodlik: Siz aytayotgan narsa bu ummatchilik deb aytiladi. Maktabda o‘qigan paytlarimizda, bizga butun dunyoda kommunizm bo‘ladi, degan gaplarni ham o‘qitishgan.

Temur Xo‘ja: O’sha narsani men aytmoqchi edim.

Ozodlik: Temur Xo‘ja aka, mana o‘zbek yoshlarining fikrlarini eshitdingiz. Yosh 20-25. Muhammadsolih Obutov ham qari emas.

Temur Xo‘ja: Demak, mening yoshim bu davra stolida ishtirok etayotganlarnikidan katta. Men hozir 63 yoshdaman. Har holda mening tajribam biroz ko‘proq. Avvaldan kommunistlar “Sovet ittifoqida, Xitoyda, Kubada, Vetnamda, Shimoliy Koreyada haqiqiy kommunizm yo‘q. Bu kommunizmni biz tuzamiz” deb da’vo qilar edilar. Dunyoda tuzilgan barcha kommunistik tuzumlarda faqat zo‘ravonlik bo‘ldi. Xalqqa zo‘ravonlik qilindi. Xalqning haq-huquqlari poymol qilindi. Hozirgi islom davlatlari Saudiya Arabistonini, Pokistonni, Eronni olsak, yana xalqqa zulm qilinayapti. Saudiya Arabistonidagilar “Biz Xudo ishlab chiqqan qonunlarni olib borayapmiz” deb aytadilar. Ammo bir boy kishi o‘g‘irlik qilsa, unga hech bir jazo berilmayapti. Agar kambag‘al o‘g‘irlik qilsa, uning qo‘li kesib tashlanayapti. Yoshlardan biri misol berdi. “Demokratik davlatlardagi qonunlarni insonlar tuzib chiqqan. Islomiy davlat bo‘lsa, demak Xudo tuzgan, ishlab chiqqan qonunlar amalga oshiriladi” deb aytdi. Faqat uni yana insonlar amalga oshirayapti. Bu insonlar qanday islom negizida amalga oshirayapti, bu ham bir muammo. Demak bugun islom olimlari orasida tafovut bo‘lgan bir paytda, islomiy davlatlar o‘rtasida tafovut bo‘lgan bir paytda qanday islom davlati tuzish mumkin? Agar tuzilsa, uning oqibati yo Saudiya Arabistoni bo‘ladi, yo Eron bo‘ladi yo Tolibon bo‘ladi. Mana tolibonlar “Haqiqiy islom davlatini biz qurdik” deb insonlarni o‘ldirib yubordilar.

Zebuniso: Va butun jamiyatni butunlay jaholatga tashladilar.

Temur Xo‘ja: Xudo Qur’oni Karimni insonlarga yaxshi, to‘g‘ri yo‘ldan borish uchun yuborgan. Ular qonun emas. U yerda qonunlar yo‘q. Qonunlarni insonlar ishlab chiqqan. Xudo tomonidan yuborilgan qonunlar yo‘q. Qur’oni Karim faqat yo‘l ko‘rsatadi. Kundalik ishlarni birma bir aytmaydi. Uni kishilar o‘z miyasidan, ko‘proq arab mamlakatlari urf-odatlaridan kelib chiqib bir yig‘in qonunlar tuzilgan. Ularni Xudo ishlab chiqqan qonunlar deyish yoki men Xudo nomidan insonlarga hukmronlik qilaman deyish aslida islom diniga qarshi va Xudoga qarshi shirk qo‘shadi. Qanday bir inson Xudo nomidan gapirishi mumkin? Bu bo‘lmaydigan bir narsa.

Ozodlik: Aytilmay qolgan gaplar bo‘lsa marhamat.

Muhammadsolih Obutov: Mening fikrimcha, hozir muhokama qilingan mavzu hozirgi kunning ya’ni O’zbekistonning voqeligiga to‘g‘ri emas. Islom davlati O’zbekistonda qurilishi haqida bosh qotirayotgan yoki o‘sha narsaning ustida bir o‘ylanayotgan odam, u-bu odamlar sizning saytingizga SMS yozayotgan bo‘lishi mumkin, lekin bu masala ustida jiddiy bosh qotirayotgan olimlar guruhi yoki boshqalar yo‘q, deb hisoblayman. Bu narsa islomning o‘ziga ham zid. O’zbekistonning o‘zida islom davlati bo‘lmaydi. O’zbekistonning bugungi voqeligi ham ko‘tarmaydi bu narsani. Shuning uchun muammo “Hozir O’zbekistonda nima qilishimiz kerak? Nima qilsak voqelikni hozirgidan yaxshi bir holatga o‘zgartirishimiz mumkin” kabi tarzda qo‘yilsa va shunga javob izlansa, maqsadga muvofiq bo‘lardi.

Zebuniso: Muhammadsolih aka, sizdan farqli ravishda men bu muammoni juda dolzarb deb bilaman. Buning sababini aynan o‘zbek jamiyatida kelib chiqayotgan fikrlarda deb o‘ylayman. Bugungi jamiyatimiz oldida turgan asosiy muammo mamlakatdagi zulmni, qashshoqlikni, adolatsizlikni qanday qilib to‘xtatib, insonparvar, adolatparvar tuzum qurish haqida bo‘lishi kerak, degan fikringizga 100 foiz qo‘shilaman. Afsuski, bugungi jamiyatimizning aksariyat qismi, meni tashvishga soladigan narsani yana bir bor takrorlayman, yosh avlod mana shu dolzarb siyosiy, ijtimoiy yoki qaysidir ma’noda texnologik muammolarga javob izlash o‘rniga, ilm izlash o‘rniga “Hamma narsaning javobi faqat bitta kitobda. Boshqa hamma narsani inkor qilsak bo‘ladi. Biz faqatgina islomiy davlatga qaytsak va islom asoslariga qaytsak, hamma muammo o‘z o‘zidan yechim topadi. Ungacha qiladigan ikkita ishimiz bor. Zolimlarga insof ber deb duo qilish, mazlumlarni o‘z panohingda asragin deb sabr qilish” deb o‘tirishibdi. Mana shunaqangi bir mutelik, mana shunaqangi reaktsion qadimchilikka qaytish kayfiyatini men kundalik ish jarayonimda yuzlab sharhlarni o‘qish davomida ko‘raman. Agar biz kelayotgan har bir sharh, har bir SMS ortida tirik inson turganini, va bu yozuvlar uning fikrlash mahsuli ekanini inobatga oladigan bo‘lsak, bugungi jamiyatimizning qaysidir qismi mana shu fikrga juda qattiq berilgan. Agar biz faqatgina o‘tirib olib “Olloh zulmkorga o‘zing kifoya qilgin. Mazlumga o‘zing sabr bergin” deb duodan boshqa narsani o‘ylamaydigan bo‘lsak, ijtimoiy-iqtisodiy-siyosiy muammolarning yechimi haqida bosh qotirmaydigan bo‘lsak, yana takrorlayman, yosh avlod, dunyo ko‘rgan avlod bosh qotirmaydigan bo‘lsa, bu jamiyatning ertasi bugungidan ham qorong‘i bo‘lishi mumkin.

Ahmadjon: Mana hozir har xil fikrlarni eshitdik. Biz gapni jadidchilik deb boshladik lekin muammo O’zbekistondagi hozirgi tuzum va uni qanday o‘zgartirishga borib taqaldi.

Ozodlik: Shakl o‘laroq kelajakda o‘zgarsa, qaysi tarafga o‘zgaradi? Kommunizmdan keyin kommunizm bo‘ldi, ko‘rdik mana. Islom Karimovdan keyin islom jamiyati bo‘ladimi? Kelajak haqida gaplashayapmiz.

Ahmadjon: Men xohlardimki, ham musulmonlar, ham demokratlar hozirgi o‘rinda birlashib, hozirgi hukumat haqida o‘ylashim kerak.

Zebuniso: Ahmadjon, siz demokrat deyayotganlar ayni paytda musulmon ham bo‘lishi mumkinku.

Ahmadjon: Musulmon bo‘lishi mumkin. Mening aytmoqchi bo‘lganim musulmon demokratlar o‘zlarini musulmon deb aytishdan ko‘ra demokrat deb aytadi, muxolifatmiz deb aytadi. Musulmonlar biz musulmonmiz deb aytadi. Shuning uchun bitta narsani aytishim mumkin. O’zbekistondagi hozirgi zulmga qarshi kurashish uchun demokratlar o‘zining dunyoqarashini, islomdan qo‘rqishligini, islomiy davlatdan qo‘rqishini chetga yig‘ishtirib qo‘yishi kerak. Demokratlar ikki gapining birida musulmonlar haqida gapirishdan tiyilib, O’zbekistondagi hukumat haqida o‘ylashi kerak. Musulmonlar ham hozir demokratiya kufr deyishdan tiyilib, O’zbekistondagi holatni yaxshilash uchun qanaqa qilib birlashish haqida o‘ylash kerak. Kelajakdan gapiradigan bo‘lsak, O’zbekistonda haqiqiy demokratik kuch bo‘ladigan bo‘lsa, u holda hijoblilar bemalol hijobda yuradi, misol uchun mana ko‘rayapmiz demokratik davlatlarda, begunoh hech kim hech kimni qamamaydi, bu o‘rinlarda islom demokratiyani qo‘llab-quvvatlaydi. Shuni to‘g‘ri tushunishimiz kerak. Lekin shu o‘rinda musulmonlarga ham o‘z fikrini aytishga yo‘l qo‘yilishi kerak. Ularni tolibon bilan tenglashtirib yuborish kerak emas. Bu degani ular islomiy davlat qurdi degani emas. Mana Saudiya deysizlar. Saudiyada ham begunoh odamlarni qamab yotibdi. Eronda ham shu ahvol, Pokistonda ham shu. Tolibonlar ham islomga to‘g‘ri kelmaydigan ko‘p noto‘g‘ri ishlarni qilishdi. Biz bu yerda islomni sof ushlashimiz kerak. Ya’ni oppoq ushlashimiz kerakki, unga na sizlarning, na boshqa demokratlarning tosh otishiga yo‘l qo‘ymasligimiz kerak. Mana shunda islom hamma yoqda o‘zining mukammalligi bilan odamlarni qiziqtirib keladi.

Zebuniso opa, mana siz SMS xabarlar, sharhlar qoldirishayapti deyapsiz. Nega ular sharh qoldirayapti? Chunki ular demokratiyaning hech qanaqa kuchi yo‘qligini ko‘rishayapti. Demokratik davlat tuzamiz, deyayotgan odamlarning o‘zi ham ko‘p o‘rinda shu narsaga amal qilishmayapti. Shuning uchun ular islomga qaytishayapti deb o‘ylayman. Shuni ham aytishim kerakki, ertaga islomiy davlat bo‘lib ketayotgani yo‘q. Mantiqiy nuqtai nazardan qaraydigan bo‘lsak, O’zbekistonda islomiy davlat deyishlik umuman iloji yo‘q narsa. Bu yerda demokratlar ham, musulmonlar ham bir yoqadan bosh chiqarish kerak. Ikkalasi bir biriga sabr qilishi kerak. O’shanda kuch bo‘ladi.

Bahodir: Bu fikrlarni yakunlaydigan bo‘lsam, avvalo demokratiya qaerdan boshlangan? Demokratiya AQShdan boshlangan hisoblanadi.

Zebuniso: Yo‘q, demokratiya ildizlari ancha qadim.

Ozodlik: Gretsiyadan, Yunonistondan.

Bahodir: Nima bo‘lganda ham hozir demokratiyani targ‘ib qilayotgan AQSh hisoblanadi. Ilmiy tarafdan to‘xtaladigan bo‘lsak, hamma qonunlar ishlab chiqilgan. BMT bo‘ladimi, NATO qonunlari bo‘ladimi. NATO qonunlarida hech qaysi davlat unga urush qilmagan davlatga hujum qilishi mumkin emas. Bu nazardan ko‘radigan bo‘lsak, AQSh birinchi navbatda Iroqqa hujum qildi. Nimaga? Sabab yo‘q.

O’zbekistonga keladigan bo‘lsak, O’zbekistonning muammosi nima? O’zbekistonda “Do‘ppisini olib kel desa, kallasini olib keladi” degan maqol bor. Ya’ni qonunlar faqat yuzaki ishlab chiqiladi. Insonlar bu qonunlarning tubiga yetib bormaydi. Bir hokim keladi, obodonchilik yoki yangilik kiritaman deb butun mahallani majburiy ravishda biror ish qilishga buyuradi. Mana yaqinda Namanganda hokim devorlarni sariq rangga bo‘yashni yoki ko‘chalarni ikki qavatli uy bilan bezashni buyurgan. Bu hammasi insonning omiligidan yoki bo‘lmasa kimgadir chiroyli ko‘rinishidan dalolat beradi. Demokratiya kufr bo‘ladigan bo‘lsa, islom demokratiyaga shunaqa tosh otishi kerakki, demokratiya yo‘q bo‘lishi kerak va islomni asl holatda yuzaga olish kerak. Lekin bu O’zbekiston, Eron, Iroq, Afg‘oniston yoki boshqa bir davlatda emas, butun dunyoda avj oladi. Islom qanaqa boshlangan bo‘lsa, xuddi shu tarzda yana qayta shakllanadi.

Ozodlik: Bahodir fikrlari edi. Temur aka yakunlab bersangiz. Keyingi eshittirishimizni “Millatchilik va ummatchilikka” bag‘ishlasak kerak.

Temur Xo‘ja: Buni faqat bitta so‘z bilan yakunlash mumkin. Ayniqsa Amerikada yashayotgan hurmatli Ahmadjonning aytgan bir gapini keltiraman. U kishi “O’zbekistonda demokratiyaning kuchi yo‘q” deb aytdi. Gap shunda. Hozir O’zbekistonda demokratiyaning kuchi bo‘lmaganligini ko‘rib, ko‘p yoshlar, ko‘p insonlar demokratiyadan yuz o‘girib boshqa tomonlarga, o‘zlari yaxshi bilmagan, chuqur ishlab chiqilmagan va bilmagan o‘rinlarga burilib ketmoqdalar. Chunki ular hozirgi tuzum O’zbekistonda demokratiyaga yo‘l qo‘ymayotganini ko‘rayaptilar. Shuning uchun ular “demokratiyaning kuchi yo‘q” deydi. Hamma gap shunda.

Zebuniso: Va bu bo‘shliqni qadimchilik to‘ldirmoqda.

Temur Xo‘ja: To‘g‘ri. Demokratiyaning kuchi bo‘lmasa, qadimchilik tomonga boraylik, degan fikr bor.

http://www.ozodlik.org/archive/uz-rubrics/latest/816/816.html?id=1971047

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: